Sağlıklı yaşam Akut alkol zehirlenmesi (etanol intoksikasyonu)

Akut alkol zehirlenmesinde beyin fonksiyonlarında bozukluklar meydana gelir. Bunlar arasında bilinç ve düşünme yeteneğindeki kısıtlamalar yer alır. Çevre artık doğru bir şekilde algılanamaz ve kişinin kendi davranışı da değişir. Kısacası: Kişi sarhoştur. Bu sarhoşluk etkilerinin hangi alkol miktarında ortaya çıkacağı kişiden kişiye değişir. Bir sarhoşluğun ortaya çıkıp çıkmaması ve ne kadar hızlı gerçekleştiği, büyük ölçüde vücudun alkole alışkın olup olmadığına bağlıdır.

Kısa sürede çok fazla alkollü içki tüketildiğinde alkol zehirlenmesi riski artar. İçkilerdeki zehirli maddeye etanol denir. Etanol kaynaklı alkol zehirlenmesi sağlığı tehdit eden bir durumdur ve en kötü senaryoda ölüme yol açabilir. Ancak metanol veya izopropil alkol gibi diğer alkoller de alkol zehirlenmesine yol açabilir. Ancak bu makaledeki bilgiler yalnızca etanol kaynaklı alkol zehirlenmelerini kapsamaktadır.

Hastaneye kaldırılmayı gerektiren akut alkol zehirlenmeleri, tipik olarak özellikle ergenleri ve genç yetişkinleri etkiler. Neden genellikle "aşırı içme" veya "tıkınırcasına içme" adı verilen durumdur. Erkeklerin kısa sürede 5'ten, kadınların ise 4'ten fazla standart alkollü içki tüketmesi durumunda bu durum söz konusu olur. Bir standart içki örneğin 0,3 litre biradır.

Risksiz alkol tüketimi diye bir şey yoktur. Erkeklerin günde iki küçük bardaktan fazla bira içmesi durumunda riskli alkol tüketimi söz konusu olur. Kadınlarda riskli alkol tüketimi günde bir küçük bardaktan fazla bira ile başlar. Alkolden kaynaklanan sağlık hasarları meydana geldiğinde sağlığa zararlı alkol tüketiminden bahsedilir. Ayrıca, sık tüketim durumunda alkol bağımlılığı gelişebilir.

Alkol zehirlenmesinin belirtileri kandaki alkol seviyesine bağlıdır. Alkol, bu durumda etanol, bir hücre zehridir. Bu nedenle hafif bir sarhoşluk bile bir zehirlenme semptomudur. Kandaki alkol seviyesi ne kadar hızlı artarsa, semptomlar da o kadar güçlüdür. Ancak insanlar alkole çok farklı tepkiler gösterebilir. Bu nedenle aşağıdaki listedeki değerler yalnızca referans amaçlıdır.

Kandaki alkol seviyesi maksimum 0,5 promil olduğunda:

• Gevşeme, utangaçlığı atma
• Artan konuşkanlık
• Küçük, hassas hareketleri kontrol etmede zorlanma

Kandaki alkol seviyesi 0,5 ila 1,0 promil arası olduğunda:

• Kısıtlı muhakeme yetisi
• Kısıtlı hareket kontrolü ve koordinasyonu
• Kısıtlı tepki verme hızı

Kandaki alkol seviyesi 1,0 ila 2,0 promil arası olduğunda:

• Dengesiz yürüme, sallanma
• Geveleyerek konuşma
• Ruh halinde ve davranışlarda değişiklikler

Kandaki alkol seviyesi 2,0 ila 4,0 promil arası olduğunda:

• Mide bulantısı ve kusma
• Hipotermi
• Anlaşılmayan konuşma
• Hafıza kayıpları
• Oryantasyon bozuklukları
• Çift görme
• Göz titremesi

Kandaki alkol seviyesi 4 promilin üzerinde olduğunda:

• Solunum felci, solunum durması
• Bilinç kaybı, koma
• Kalp durması
• Ölüm

Küçük çocuklarda alkol zehirlenmesi genellikle kasıtsız olarak meydana gelir. Küçük çocukların ulaşabilecekleri yerlerde bırakılan alkollü içkilere erişmeleri mümkündür. Ayrıca berrak ve yüksek oranda alkol içeren sıvıları su zannedebilirler. Gargaralar, öksürük şurupları veya fermente meyve suları gibi alkol içeren sıvılar da başka bir tehlike kaynağı oluşturur. Diş çıkarma ağrısına karşı diş etlerini yüksek dereceli alkolle ovmak bile zehirlenmeye yol açabilir. 

Küçük çocuklar alkole karşı yetişkinlerden daha hassastırlar ve farklı tepki verirler. Düşük alkol miktarları bile kan şekerinde tehlikeli seviyede düşmeye neden olabilir. Şiddetli bir hipogliseminin dengelenmemesi, nöbet ve hatta komayla sonuçlanabilir. 

Başlangıçta daha çok genel semptomlar gösterdikleri için küçük çocuklarda alkol zehirlenmesini belirlemek zor olabilir. Bu durumda çocuklar karın ağrısından şikayet eder, anormal davranışlar sergiler veya uyuma ve yeme/içme güçlüğü çeker. Alkol sarhoşluğunun tipik belirtileri, ergenler ve yetişkinlerin aksine, küçük çocuklarda genellikle ancak tehlikeli derecede yüksek alkol seviyelerinde ortaya çıkar.

Son birkaç saat veya gün içinde alkol kullanıldığında akut alkol tüketiminden, haftalar ve aylar boyunca alkol kullanıldığında ise kronik alkol tüketiminden bahsedilir. Kısa sürede fazla miktarda alkol tüketildiğinde akut alkol zehirlenmesi riski özellikle yüksektir. Bu tür bir davranış aşırı içme veya tıkanırcasına içme olarak da adlandırılır. Öte yandan kronik alkol tüketiminde, akut zehirlenme belirtileri genellikle ancak kanda çok yüksek alkol seviyeleri olduğunda ortaya çıkar.

Özellikle gençlerin veya genç yetişkinlerin aşırı içki içmeye eğilimli olmasının çok çeşitli nedenleri vardır. Bireyin kişiliği, ebeveynlerin ve arkadaş çevresinin tüketim alışkanlıkları, akran baskısı, aile veya okul sorunları ya da sosyal sorunlar bunda rol oynar. Ayrıca fiyatların düşük olması ve kolay erişilebilir olması da alkol tüketimini kolaylaştırır.

Alkol, gastrointestinal sistemdeki mukozalar üzerinden doğrudan kana karışır. Aşağıdaki faktörler kandaki alkol seviyesinin yükselme hızını etkiler:

• İçecekteki alkol konsantrasyonu ne kadar yüksek olursa, kandaki alkol seviyesi o kadar hızlı yükselir.
• Midenin yiyecek dolu olması alkolün kana karışmasını yavaşlatır.
• Kandaki alkol seviyesi kadınlarda erkeklere kıyasla daha hızlı yükselir. Bunun nedeni, daha yüksek yağ oranı nedeniyle vücutlarında alkolün dağılabileceği daha az vücut suyu olmasıdır.
• İri, kilolu insanlarda alkol genel olarak daha fazla kütleye yayılır. Bu nedenle, tüketilen aynı alkol miktarında kanlarında daha düşük alkol seviyeleri olmasıdır.

Alkol kan yoluyla tüm vücuda dağılır. Akut alkol zehirlenmesinden özellikle beyin etkilenir. Bu durumda alkol, sinir aktivitesine tıpkı bir uyuşturucu madde gibi engelleyici etki gösterir. Beyinde bilgi işleme fonksiyonu bozulur, istemli hareketlerde ve dengede sorunlar ortaya çıkar.

Alkolün beyindeki etkisi, aslında başka haberci maddeler için bulunan belirli bağlantı noktaları üzerinden katlanarak çoğalır. Alkol bu bağlanma noktalarını işgal ettiğinde, bilgi normal şekilde iletilemez ve bozukluklar meydana gelir. 

Beyindeki ve sinir sistemindeki bozuklukların yanı sıra alkol doğrudan kan damarlarına da etki eder. Ciltteki kan damarları genişler ve normalden daha fazla kan içerir. Sonuç olarak vücut kısa sürede cilt yoluyla çok fazla ısı kaybedebilir. Bu durum özellikle ortam soğuk olduğunda tehlikelidir. Çünkü alkol aynı zamanda kan şekeri seviyesinin düşmesine de neden olur. Vücudun kaybettiği ısıyı hızlı bir şekilde yerine koymak için yeterli enerjisi kalmaz ve hipotermi riskiyle karşı karşıya kalır.

Alkol, vücuda alınandan daha fazla su miktarının idrarla atılmasına neden olur. Yani vücuttaki suyu çekerek kandaki minerallerin bileşimini değiştirir. Ayrıca alkol karaciğerden kana şeker sağlanmasını da engeller. Bu durum hipoglisemiyi tetikleyebilir. Her iki mekanizma da etkilenen kişilerin sarhoşluk sonrasında kendilerini halsiz ve susamış hissetmelerine katkıda bulunur. Buna genellikle baş ağrısı da eklendiğinde "akşamdan kalma" durumu söz konusu olur.

Ayrıca alkol ve zehirli yıkım ürünleri vücut hücrelerine zarar verebilir. Kalp, karaciğer ve beyin, alkol hasarlarına özellikle yatkındır. Kronik alkol tüketimi pankreas iltihabına, mide ve bağırsak mukozası iltihabına ve kanser hastalıklarına da yol açabilir.

Alkol, özellikle Batı kültürlerinde hala yaygın olan ve sosyal olarak kabul gören keyif verici bir maddedir. Almanya'da 2024 yılında 18 ila 64 yaş arasındaki toplam 3,9 milyon yetişkin alkolle ilişkili bir bozukluk yaşamıştır. Alkolle ilişkili bozukluk ifadesi, alkol tüketiminden kaynaklanabilecek çeşitli hastalıkları içerir. Bunlar arasında alkol bağımlılığı, akut alkol zehirlenmesi, ayrıca yoksunluk belirtileri ve kronik alkol tüketimi sonrası ortaya çıkabilecek çeşitli ikincil hastalıklar yer alır.

Almanya'daki yetişkinlerin yaklaşık üçte biri ayda en az bir kez sarhoş olmaktadır. Farklı nüfus grupları arasında belirgin farklılıklar vardır. Aşırı içme, özellikle ergenler ve genç yetişkinler arasında oldukça yaygındır.

2023 yılı için erkek ergenlerin yaklaşık yüzde 17'si ve kadın ergenlerin yaklaşık yüzde 13'ü son 30 gün içinde sarhoş olduklarını belirtmiştir. Genç erkeklerde bu oran yaklaşık yüzde 46, genç kadınlarda ise yüzde 32'dir.

2023 yılında Almanya'da 10 ila 20 yaşları arasındaki 9.263 çocuk, ergen ve genç yetişkin alkol zehirlenmesi nedeniyle hastaneye kaldırılmıştır. 11.472 vakanın görüldüğü bir önceki yıl olan 2022 ile karşılaştırıldığında sayı düşmüştür.

Alkol hem nefeste, hem de kanda veya idrarda tespit edilebilir. Bir kişi alkol tüketmişse ve ağır bir sarhoşluğun tipik semptomlarını gösteriyorsa alkol zehirlenmesinden şüphelenilebilir. Böyle bir durumda bir doktor tarafından kandaki alkol seviyesinin tespit edilmesi belirleyicidir.

Bir kişi sarhoş görünüyorsa (yani bilinç bozukluğu belirtileri gösteriyorsa) alkol almış olsun ya da olmasın, bilinç bozukluğunun diğer nedenleri de ekarte edilmelidir. Bu tür nedenler şunlar olabilir: Kafa yaralanmasına neden olan kaza, kan zehirlenmesi, beyin iltihabı, nöbet bozukluğu, başka maddelerle zehirlenme, hipotermi, yüksek ateş, tiroit fonksiyon bozukluğu, oksijen eksikliği ve diğer metabolik bozukluklar.

Bu nedenle kan alındığında sıklıkla diğer kan değerleri de belirlenir. Kan değerleriyle ayrıca kişinin uzun bir süredir çok fazla alkol kullanıp kullanmadığı tespit edilebilir.

Bazı durumlarda bilgisayarlı tomografi (BT) gibi kafatası görüntüleme tetkiklerine de başvurulur. Böylece kafanın içinde örneğin bir kaza sonucu meydana gelmiş olabilecek yaralanmalar da tespit edilebilir.

Alkol kalp aritmilerine neden olabileceği için doktorlar bazı durumlarda kalp EKG tetkiki de yapar.

Alkol zehirlenmesi tedavisi ağırlıklı olarak, kandaki alkol tekrar atılıncaya kadar hayati fonksiyonların gözlemlenmesinden oluşur. Öncelikle solunum yolları açık tutulmalı ve alkollü kişinin kusmuk soluması engellenmelidir. Bunun için bilinç kaybı yaşayan kişi sabit bir şekilde yan yatma pozisyonuna getirilmelidir. Bilinç kaybı yaşayanların vücut sıcaklığı daha hızlı düştüğü için, bu kişilerin üstünü örtmek faydalı olabilir.

Alkol zehirlenmesi yaşayan insanların çoğunun kanındaki sıvı ve şeker miktarı çok düşüktür. Bu nedenle doktorlar, damar yoluyla örneğin bir şeker çözeltisi formunda sıvı verir. Alkolün kronik olarak kötüye kullanımından şüpheleniliyorsa, daha fazla sinir hasarının meydana gelmesini önlemek için doktorlar etkilenen kişiye özellikle B1 vitamini olmak üzere vitamin takviyesi verir.

Alkollü kişi ayıldığında doktorlar onunla konuşmaya çalışır ve başka görüşme randevuları da sunabilir. Buradaki amaç içme davranışını değiştirmek ve alkol tüketimini azaltmaktır.

Alkol zehirlenmesi, zehirlenmenin şiddetine bağlı olarak çok farklı sonuçlara yol açabilir. Kronik alkol kullanımı olmayan kişilerde tek seferlik hafif bir sarhoşluk genellikle kalıcı bir hasar bırakmaz.

Öte yandan ciddi alkol zehirlenmeleri sağlıklı insanlarda da en kötü senaryoda ölüme neden olabilir. Ölümcül komplikasyonların nedenleri örneğin ölümle sonuçlanan kazalar, kusmukla boğulma, solunum felci veya açık alanda bilinç kaybı sonucunda hipotermi olabilir.

Akut alkol zehirlenmesi ise karaciğer iltihabına neden olabilir. Halihazırda karaciğer hasarı mevcutsa alkol zehirlenmeleri akut karaciğer yetmezliğine neden olabilir. Diğer komplikasyonlar ani hipoglisemi, nöbet, kalp aritmileri ve kalıcı miyokard yetmezliğidir.

Akut zehirlenme hasarlarının yanı sıra başka istenmeyen sonuçlar da ortaya çıkabilir. Alkolün etkisindeki kişi kendini tehlikeye atacak davranışlar sergileyebilir ve kalıcı yaralanma sonuçları olabilecek kazalar meydana gelebilir. Kandaki alkol seviyesi yüksekken ağrı hissi daha az algılandığı için, kişi genellikle yaralanmaları ancak ayıldığında fark eder. Ayrıca alkolün etkisi altındayken suç teşkil eden eylemler, şiddet eylemleri, korunmasız cinsel ilişki ve istenmeyen gebelikler daha sık görülür.

Alkol zehirlenmesi temel olarak hiç alkol kullanmayarak veya çok az alkol kullanarak önlenebilir. Özellikle kısa sürede çok fazla alkol kullanımından kaçınılmalıdır.

Alkol kullanımının risklerini hafife almamak önemlidir. Herkes alkolün insan vücuduna ve psikolojisine ne kadar zararlı olduğunu bilmelidir. Özellikle gençlerde, iyi bir rol model olması gereken ebeveynlerin alkol kullanımı önemli bir rol oynar.

Bir kişinin alkol zehirlenmesi nedeniyle hastanede tedavi görmek zorunda kalması her zaman zararlı alkol kullanımının bir belirtisidir. Bu nedenle bundan etkilenen kişileri yardım almaya teşvik etmek önemlidir. Erken danışmanlığın amacı, içki içme alışkanlıklarını değiştirmek ve kronik alkol hasarlarını önlemektir.

Akut alkol zehirlenmelerinin ağırlıklı olarak genç insanlarda görülmesi nedeniyle, özellikle gençlere yönelik olan, alkol kullanımını önlemeyle ilgili çok sayıda kampanya ve bilgilendirme broşürü mevcuttur. Gençleri Koruma Kanunu, zararlı tüketimden korumak amacıyla 18 yaşın altındaki gençlere alkol oranı yüksek içki satılmasını ve verilmesini yasaklar. Diğer ülkelerde, yüksek vergilerin yanı sıra satış ve reklam kısıtlamalarının etkili önleyici tedbirler olduğu kanıtlanmıştır.

Alkolü önlemeye yönelik bilgilendirme materyallerine Bundesinstituts für Öffentliche Gesundheit (BIÖG, Federal Halk Sağlığı Enstitüsü) web sitesinden ulaşılabilir.

Alkol konusuyla ilgili ayrıntılı bilgileri ve çok sayıda başka adresi Deutsche Hauptstelle für Suchtfragen e. V. (Alman Bağımlılık Sorunları Merkez Ofisi) web sitesinde bulabilirsiniz.