Sağlıklı yaşam Hava kirliliği kardiyovasküler hastalıklara nasıl yol açar?

"Hava kirliliği" veya "hava kirlenmesi" temel olarak havanın doğal bileşimindeki değişiklikleri ifade eder. Bunlar örneğin duman, kurum, toz, gazlar, aerosoller, buharlar veya kokulu maddeler olabilir.

Çeşitli hava kirleticileri, solunan havadaki belirli konsantrasyonları aştıklarında en azından insan ve hayvan sağlığı için zararlı hale gelebilir. Sağlık riskleriyle ilişkili olduğu kanıtlanmış hava kirleticileri arasında özellikle ince toz, ozon, azot dioksit ve kükürt dioksit yer alır.

Bu hava kirliliğinin ana nedeni insanlardır. Kirletici maddeler havaya enerji üretimi, enerji tüketimi, kara yolu trafiği, tarım ve her şeyden önce endüstriyel üretim yoluyla karışır. Ayrıca orman yangınları gibi doğal nedenler de vardır.

Bahsedilen hava kirletici maddeler arasında her şeyden önce arteriyel damar duvarlarında (ateroskleroz) değişikliklerin ve dolayısıyla kalp ve dolaşım sistemi hastalıklarının gelişimine neden olan ince toz vardır.

İnce toz, çok farklı doğal ve insan yapımı kaynaklar nedeniyle oluşur.

Bunlar özellikle şunları içerir:

• İçten yanmalı motorların ürettiği egzoz gazları
• Araba lastiklerinin, frenlerin ve yol yüzeylerinin aşınması
• Isıtma ve enerji santrallerinden kaynaklanan emisyonlar
• Atık ve odun yakma
• Tarım ve hayvancılıktan kaynaklanan ve ince toz oluşumuna katkıda bulunan gazlar
• Sigara dumanı, yemek pişirme, mumlar ve şömineler gibi iç mekan havasındaki ince toz kaynakları 

İnce toz, havanın "havada süzülen toz" olarak bilinen bileşenlerinden biridir. Havada kalan tozlar, hemen yere çökmeyen, bir süre havada süzülen parçacıklardır. Havada süzülen ve çapı 10 mikrometreden küçük olan tüm tozlar ince toz olarak tanımlanır. Bu parçacıklar insan kanındaki bir alyuvarın boyutuna yakındır ve çıplak gözle görülemez. 2,5 mikrometrenin altındaki daha ince parçacıklar, ince tozun "ince fraksiyonu" olarak adlandırılır. Ancak daha küçüğü de vardır: "Ultra ince toz" 0,1 mikrometreden, yani mikrometrenin onda birinden daha küçük çapa sahiptir. Bir mikrometre, metrenin milyonda biridir. 

İnce toz ve özellikle ultra ince toz, sağlığa nispeten yüksek derecede zarar verir. Bunun nedeni, solunum yollarına çok derinden nüfuz edebilmeleridir. Böylece diğer havaya zararlı maddelerden farklı olarak artık hava akımı ile solunmazlar ve vücutta kalırlar.

Solunum yolları ile kalp-damar sistemi, akciğer alveolleri aracılığıyla birbirine bağlıdır. Akciğerlerdeki solunum yollarının sonunda alveoller yer alır. Alveollerin çevresinde kılcal damarlar olarak adlandırılan küçük kan damarları bulunur. Solunum sırasındaki "gaz alışverişi" burada gerçekleşir: Oksijen solunan havadan kana alınır ve karbondioksit dışarı verilir. Solunan ince toz alveollere kadar ulaşabilir ve kılcal damarlar yoluyla kan dolaşımına karışabilir.

Ardından takip eden süreçler henüz araştırmalarla ayrıntılı olarak açıklığa kavuşturulmamıştır. Ancak uzmanlar, ince toz parçacıklarının damar duvarlarında iltihaplanmaya yol açtığını varsaymaktadır. Laboratuvar deneylerinde ve klinik çalışmalarda ince tozun damar duvarlarına zarar verebildiği, kanın pıhtılaşmasını ve kan yağlarını etkileyebildiği, enflamatuvar hücreleri çekebildiği ve tansiyonu yükseltebildiği gösterilmiştir. Bu etkiler nedeniyle, halk arasında "damar sertliği" olarak adlandırılan bir damar hastalığı olan arteriyoskleroz tetiklenir.

Arterioskleroza, arteriyel kan damarlarında ilerleyici hasar eşlik eder: Damar duvarları sertleşir ve içlerinde vazokonstriktif birikintiler oluşur.

Bu vasküler değişiklikler nedeniyle, arterioskleroz bir dizi kalp ve dolaşım sistemi hastalıklarına neden olabilir.

Aşağıdakiler bunlar arasında sayılabilir:

• Koroner kalp hastalığı (iskemik kalp hastalığı)
• İnme
• Kalp krizi
• Yüksek tansiyon

Avrupa'da ve ayrıca Almanya'da yüksek ince toz seviyesinin sağlık üzerindeki etkilerini azaltmak için aşağıdaki ince toz sınır değerleri geçerlidir:

• Yıllık ortalama değer, metreküp hava başına 40 mikrogramı geçmemelidir.
• Günlük ortalama değer, takvim yılı başına 35 günden daha fazla bir süre boyunca metreküp hava başına 50 mikrogramı geçmemelidir.

Almanya'da ince toz seviyesinin 1990'dan bu yana önemli ölçüde azaldığı doğrudur. Ancak birçok yerde ince toz kirliliği, özellikle metropol alanlarda halen sıklıkla sağlığa zararlı bir seviyede görülmektedir.

2019'da kararlaştırılan ulusal bir hava kirliliği kontrol programı ile Almanya'daki hava kalitesi 2030 yılına kadar daha da iyileştirilecektir. Örneğin, çeşitli endüstriyel sektörler için emisyon limitleri belirlenmiştir. Programın temel amacı, ince toz ve amonyak gibi ince toz oluşumunu destekleyen maddeleri önemli ölçüde azaltmaktır.

2024 yılında Avrupa Hava Kalitesi Direktifi'nin yeni bir sürümü yürürlüğe girmiştir. Bu sayede 2030'dan itibaren, özellikle ince toz parçacıkları için yıllık ortalama m³ başına 10 mikrogram gibi daha düşük sınır değerler geçerli olacaktı. 

Almanya'daki ve bölgenizdeki hava kalitesine ilişkin güncel veriler Umweltbundesamtes (Federal Çevre Kurumu) web sitesinde bulunabilir.