Sağlıklı yaşam İç ortam hava kalitesi: Havalandırma neden önemlidir?

İç ortamlardaki hava genellikle tamamen zararlı maddelerden arındırılmış değildir. Pişirme, temizleme ve diğer faaliyetler nedeniyle havaya gaz, buhar ve toz şeklindeki zararlı maddeler karışır. Özellikle yapı malzemeleri ve yeni mobilyalar genellikle ortam havasına zararlı kimyasallar yayar. Sigara içmek de havadaki zararlı maddelerin oluşmasına yol açar.

Ayrıca dışarıdaki kirli havadan gelen ince tozlar içeriye taşınabilir.

En önemli koruyucu önlemlerin alınmasıyla zararlı maddeleri zararsız bir düzeye indirmek genellikle mümkündür.

İç ortam havasındaki zararlı maddeler, binanın hem içinde hem de dışında yer alan çok farklı kaynaklardan gelebilir.

Kimyasal maddeler

Kimyasal maddeler; kişisel bakım ürünlerinden, temizlik malzemelerinden, mobilyalardan, derzlerden ve yapı malzemelerinden, özellikle de tadilatlar sırasında açığa çıkabilir. Zararlı kimyasal maddelere örnekler şunlardır:

• Formaldehit: örneğin tütün dumanından ve yapı malzemelerinden, mobilyalardaki yapıştırıcılardan
• Terpenler: diğerlerinin yanı sıra ahşap kaplamalardan, temizlik maddelerinden ve kozmetik ürünlerden
• Asbest: özellikle sızdırmazlık malzemeleri ve dolgu macunları gibi eski yapı malzemelerinde kullanılan mineral lifler
• Polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH): örneğin yapıştırıcılardan veya sızdırmazlık macunlarından
• Poliklorlu bifeniller (PCB): diğerlerinin yanı sıra eski boyalardan ve derz dolgularından 
• Uçucu organik bileşikler (VOC): örneğin çözücülerden, cilalardan, yanma süreçlerinden ve ayrıca doğal olaylardan açığa çıkabilen maddeler
• Plastikleştiriciler ve alev geciktiriciler: diğerlerinin yanı sıra PVC içeren malzemelerden, zemin kaplamalarından ve mobilyalardan

Radyoaktif maddeler

Radyoaktif bir gaz olan radon toprakta uranyumdan oluşur ve esas olarak binaların alt katlarında birikir. Farklı bölgelerde, özellikle alçak ve yüksek dağ sıralarında farklı şekilde meydana gelen uranyum içeren kaya türlerinde oluşur. Bu nedenle, radon orada genellikle daha yüksek konsantrasyonlarda bulunur.

Egzoz gazları, ince toz ve mikroplastikler

Dışarıdaki hava, örneğin egzoz gazları ve ince toz yoluyla iç ortam havasını kirletebilir. Bu, özellikle işlek bir caddenin yakınında zemin katta yaşıyorsanız görülebilir. Ek olarak, iç ortamlarda her yanma olayında zararlı maddeler havaya salınır. Özellikle sigara içmek buna örnek olarak gösterilebilir. Tütün dumanı en tehlikeli hava kirleticilerinden biridir. Kirleticiler ayrıca şömine ateşinden, mum kullanımından ve özellikle gazla pişirme yapıldığında yemek pişirme sırasında da oluşur.

Dış ve iç ortam havası ayrıca mikroplastik içerir. Bunlar çıplak gözle görülemeyen plastik parçacıklardır. Bu parçacıklar bir yandan plastik ürünlerin, kozmetiklerin ve tekstillerin üretiminde kullanılır. Diğer yandan plastik ürünlerin aşınması ve yıpranması sonucu açığa çıkarlar. İç ortamlarda mikroplastik kaynakları öncelikle plastikten yapılmış günlük eşyalar ve plastik içeren tekstil ürünleridir. Mikroplastiklerin insan sağlığı için oluşturduğu tehlikeler henüz tam olarak netleşmemiştir. 2023 yılında Avrupa Komisyonu, mikroplastiklerin kullanımına ilişkin ilk kısıtlama ve yasakları karara bağlamıştır.

Alerjenler

Ortam havasına çeşitli alerjen maddeler (alerjenler) karışır: Ev tozu akarları, başta tekstil ürünleri olmak üzere evin hemen her yerinde bulunur ve hava akımı ile savrularak havaya karışır. Birçok insanın ev tozu akarlarına alerjisi vardır. Diğer bir örnek ise evcil hayvanlardan kaynaklanan alerjenlerdir. Bunlar kısmen havada süzülen küçük parçacıklar yoluyla yayılır. Bu nedenle oda havası içinde de dağılırlar.

Aşırı nem, küf oluşturarak havayı dolaylı şekilde kirletir. Özellikle duş alırken, çamaşırları yıkarken ve kuruturken oluşur. Küf sporları hava hareketleriyle savrulur ve odaya yayılır. Küf alerjilere ve solunum yolu hastalıklarına neden olabilir.

Enfeksiyöz aerosoller

İç ortam havasıyla ilgili diğer bir risk, çeşitli patojenlerin, özellikle bakteri ve virüslerin taşındığı enfeksiyöz aerosollerdir. Aerosoller mikroskobik boyuttaki damlacıklardır. Bu damlacıklar patojen içerebilir. Nefes alma, konuşma ve şarkı söyleme sırasında havaya salınırlar ve o kadar hafiftirler ki havada uzun süre asılı kalırlar. İnsanlara örneğin koronavirüs SARS-CoV-2 gibi bir virüs bulaştığında, özellikle kötü havalandırılan ortamlarda iç ortam havası virüslerle dolabilir. Sağlıklı bir kişi daha sonra bu havayı solursa enfeksiyon riski artar. 

Zararlı maddelerin ve kaynaklarının listesi

Bu konuda dikkat edilmesi gereken zararlı maddelerin ve bunların kaynaklarının ayrıntılı listesi, Federal Sağlık Bülteni'nin iç ortam havasındaki zararlı maddelere ilişkin hazırladığı bir genel bilgi yazısında yer alan bu tabloda bulunmaktadır.

İç ortam havasındaki zararlı maddelerden kaynaklanan sağlığa yönelik riskler, Almanya'daki farklı binalarda ve bölgelerde değişik şekillerde görülebilir. Riskler özellikle kullanılan malzemelere, mobilyalara ve konut sakinlerinin bu konuya ilişkin davranışlarına bağlıdır. Hastalık riski ancak zararlı maddeler belirli bir konsantrasyona ulaştığında artar.

Kötü bir iç ortam havası kalitesi, aşağıdaki hastalıkların ve sağlık sorunlarının gelişme riskini artırabilir:

• Örneğin ev tozu akarları, evcil hayvanlar ve küf nedeniyle gelişen alerjiler
• Örneğin küf ve poliklorlu bifeniller nedeniyle zayıflamış bağışıklık sistemi
• Örneğin radon, ince toz ve formaldehitten kaynaklanan kanser
• Çeşitli kimyasal bileşikler nedeniyle ortaya çıkan cilt, göz, burun ve boğaz tahrişi ve baş ağrısı
• Özellikle nitrojen dioksit (egzoz gazları ve gaz sobaları), karbon monoksit (egzoz gazları, odun ve kömür sobaları) ve ayrıca küf ve ince toz nedeniyle gelişen solunum yolu hastalıkları
• Esas olarak hava yoluyla bulaşan virüsler nedeniyle enfeksiyon hastalıkları

Dünya genelinde her yıl yaklaşık 3,2 milyon insan iç ortamdaki hava kirliliği nedeniyle ölmektedir. Bu kişilerin %21'i zatürre sonuçlarından, %32'si koroner kalp hastalığından, %19'u kronik obstrüktif akciğer hastalığından (KOAH), %23'ü inmeden ve %6'sı akciğer kanserinden ölmektedir.

Bebekler, çocuklar ve yaşlıların yanı sıra solunum güçlüğü, kalp hastalıkları veya bağışıklık yetmezliği olan insanlar havası yüksek oranda zararlı madde içeren iç ortamlar nedeniyle daha yüksek bir risk altına girer. Bunun bir nedeni, bu insanların bağışıklık sisteminin genellikle daha zayıf olmasıdır.

Ayrıca gebe kadınlar, havada yüksek konsantrasyonlarda bulunan zararlı maddelere maruz kalmamaya özen göstermelidir.  Zararlı maddeler doğmamış çocuğa aktarılabilir ve çocuk için sağlık riski oluşturabilir. 

Pencereleri kısa süre tamamen açarak hızlı ama etkili havalandırma ve cereyan ile havalandırma

Havalandırma, evlerde hava kalitesini iyileştirmede merkezi bir rol oynar. Özellikle tadilattan hemen sonra yapılması önemlidir. Bu şekilde özellikle gaz halindeki kimyasal maddeler etkin bir şekilde azaltılabilir. Yemek pişirdikten, duş aldıktan ve temizlikten sonra ve ayrıca sigara içerken veya mum yakarken de havalandırma yapılması önemlidir.

Genel olarak günde birkaç kez en az 5 dakika havalandırma yapılması tavsiye edilir. Pencereleri kısa süre tamamen açarak hızlı ama etkili havalandırma ve cereyan ile havalandırma özellikle etkilidir. Bu, pencerelerin geniş ve ideal olarak evin her iki tarafında açılması anlamına gelir. Böylece hava akımı oluşabilir.

SARS-CoV-2 gibi virüslerle enfeksiyon riski de havalandırma yoluyla azaltılabilir. Ek olarak, iç ortamlarda öksürme ve hapşırma görgü kurallarına dikkat edilmelidir. Kol içine doğru öksürülmesi ve hapşırılması önerilir. Bu sayede ortama daha az virüs yayılır.

Toz almak

Havalandırma sadece havada süzülen maddeleri azaltabilir. Genellikle ev tozu ile birleşen daha ağır maddeler bu şekilde temizlenemez. Bu nedenle, tozu da düzenli olarak almak gerekir. Tozu almak için genellikle nemli bir bezle silmek yeterlidir. Bunun için mutlaka temizlik malzemelerinin kullanılması gerekmez.

Zararlı maddelerin arttığına dair şüphe

Evinizin havasındaki zararlı maddelere bağlı olabilecek sağlık sorunlarınız varsa önce aile doktorunuzla görüşün. Yaşam alanlarınızı olası kirletici kaynakları açısından kontrol edin.

İç ortamlardaki kirleticilere karşı alınacak önlemler hakkında daha fazla bilgiyi Verbraucherzentrale Nordrhein-Westfalen'de (Kuzey Ren-Vestfalya Tüketici Danışma Merkezi) bulabilirsiniz.