Sağlıklı yaşam İş yerinde ruh sağlığı

Birçok çalışan işte ruhsal olarak yük altında hissetmeye ve bundan kaynaklanan rahatsızlıkları bilir. Buna ek olarak, birçok insan işi nedeniyle ruhsal olarak aşırı yük altında veya fazla strese maruz kalmış hisseder. Çalışanlar arasında yorgunluk, bitkinlik ve uyku bozuklukları gibi şikayetler son yıllarda artmıştır.

Bu durum, devamsızlık sürelerinde artışa da yansımıştır. Wissenschaftliches Instituts der AOK (WIdO, AOK Bilim Enstitüsü) kuruluşunun hazırladığı devamsızlık süresi raporuna göre 2023 yılında ruhsal hastalıklar iş göremezliğin en yaygın nedeni olmakla kalmayıp hastalık izinlerinin önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Hastalar, hastalık vakası başına diğer hastalıklara kıyasla ortalama olarak daha uzun süre iş göremez durumda kalmıştır. 

Ruhsal hastalıklardan dolayı ödenen maluliyet aylıklarının sayısı da yüksektir. 2023 yılında maluliyet aylıklarının yaklaşık yüzde 42'si ruhsal hastalıklardan kaynaklanmıştır. Maluliyet aylığı, kişi hastalığı nedeniyle artık çalışamıyorsa veya yalnızca kısıtlı ölçüde çalışabiliyorsa verilir. Ancak bunun için yasal emeklilik yaşına henüz ulaşılmış olmaması gibi belirli şartların karşılanması gerekir. 

İş yerinde ruh sağlığını desteklemek, birçok katılımcının yer aldığı ortak bir sorumluluktur. İşverenlerin özel bir sorumluluğu vardır. İşverenler için çeşitli bilgi ve destek imkanları sunulmaktadır. Federal devletin, eyaletlerin, kaza sigortası kurumlarının, sağlık sigortası kurumlarının ve sağlık sektöründeki diğer kurumların girişimleri bu konuda destek sunar.

İş ortamı ve çalışma koşulları ruh sağlığını etkileyebilir. İş yerindeki yüksek iş yükü ve düşük karar özgürlüğü gibi zorlukların psikolojik bozukluğa yol açma riskine neden olduğu kanıtlanmıştır. 

Harici ortam koşullarının yanı sıra kişisel faktörler de bu konuda rol oynar. Düşünce yapısı ve davranış biçimleri yükü daha da artırabilir. Bu faktörler arasında kişinin kendisine yönelik yüksek beklentileri olması ve sınır çizme veya yardım kabul etme konusunda zorluk yaşaması yer alır.

Ruhsal hastalıklar arasında Almanya'da en sık görülen klinik tabloların depresyon, anksiyete bozuklukları, alkol ve ilaç bağımlılığı gibi bağımlılıklar olduğu tahmin edilmektedir.

İş yerinde kronik stres kaynaklı tükenmişlik sendromu da öne çıkmaktadır. Ancak şu ana kadar bu sendrom bir hastalık olarak değil, fiziksel ve ruhsal bitkinlik durumu olarak değerlendirilmiştir.

Ruhsal hastalıklar çalışanların verimliliğini önemli ölçüde etkiler. Hastaların bir kısmı emeklilik yaşından önce iş göremez duruma gelip maluliyet aylığı almaktadır.

Techniker Krankenkasse'nin bir araştırmasına göre 2023 yılında ruhsal hastalık kaynaklı devamsızlık, kayıtların başladığı 2000 yılından bu yana en yüksek sayıya ulaşmıştır. Bu süre zarfında devamsızlık iki kattan fazla artmıştır.

Ruhsal hastalıklar iş göremezliğin en yaygın nedeni olmasa da bu klinik tablolar toplam hastalık günü sayısının en büyük oranını oluşturmaktadır. Bu, özellikle ilk 6 haftada bunları ödemek zorunda olan şirketler için diğer şeylerin yanı sıra yüksek hastalık ödeme maliyetleri ile ilişkilidir.

Uzun süreli stres hastalığa yol açabilir. Bu nedenle belirtileri hem kendinizde hem de başkalarında erken fark edebilmek önemlidir. Önlemler ne kadar erken alınırsa ruhsal hastalığı önleme ihtimali o kadar artar.

Olası belirtiler şunlar olabilir:

• Uyku bozuklukları ve geceleri kara kara düşünme
• Dinlenmeye rağmen devamlı bitkinlik
• Konsantrasyon sorunları
• Kolay sinirlenme ve ruh hali dalgalanmaları
• İşi düşünmeyi bırakmakta zorlanma
• Sosyal yaşamdan kaçış
• Alkol tüketiminde artış
• Belirgin bir fiziksel nedeni olmayan baş ağrısı veya mide-bağırsak sorunları gibi fiziksel şikayetler

Bu tür değişiklikleri fark eden kişiler yardım almaktan çekinmemelidir. Bir iş arkadaşınızla açıkça konuşmak genellikle stresi azaltmaya yardımcı olur. Beraber bir çözüm bulmak için amirinizle konuşmanız da yararlı olabilir. Büyük şirketlerde iş yerinde sağlık yönetimi kapsamında ruhsal hastalıklara yönelik imkanlar da sunulur. Bunlara ek olarak çalışanlar, personel veya iş konseyine de güvenle başvurabilir. Bazı durumlarda son çözüm olarak şirket değiştirmek gerekebilir. 

İş arkadaşlarınızda bu belirtileri fark ederseniz bu konuda konuşup dertlerini dinlemek yararlı olabilir.

Telefonla ruhsal danışma hizmeti de telefon, e-posta veya sohbet üzerinden ilk yardım ve danışmanlık sunabilir. 

gesund.bund.de sitesinin doktor arama özelliği ile yakınınızda bir psikoterapist arayabilirsiniz.

Kamu Sağlık Sigortası Doktor Derneklerinin e-randevu hizmeti üzerinden çevrimiçi olarak veya 116 117 numaralı telefon üzerinden gerekirse psikoterapi randevusu alabilirsiniz.

Stresin ve ruhsal hastalıkların tam nedenini bulmak bazen zor olabilir. Bunun nedeni stresin ve ruhsal hastalıkların çeşitli faktörlerin bir araya gelmesiyle ortaya çıkmasıdır. Bu faktörler arasında biyolojik yatkınlık ve geçmiş deneyimlerin yanı sıra iş yerindeki çatışmalar veya sorunlar gibi mevcut stresli durumlar da yer almaktadır. 

Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin'in (Federal İş Sağlığı Ve Güvenliği Kurumu) gerçekleştirdiği bir meta analiz çalışması, çalışma koşullarının ruhsal hastalıkların ortaya çıkmasını etkilediğine dair net kanıtlar sunmaktadır. Aynı zamanda, iyi tasarlanmış çalışma ortamları iş yeri memnuniyetini artırabilir ve çalışanların refahını ve ruh sağlığını destekleyebilir. 

Dış etmenlerin yanı sıra kişinin zorluklar, aksilikler veya çatışmalarla başa çıkma şekli gibi tutumları da önemli bir rol oynar. 

Bilimsel araştırmalara göre aşağıdaki mesleki faktörlerin ruh sağlığı üzerinde özellikle etkisi vardır:

• Hareket ve karar özgürlüğü
• İş yükü
• Çalışma zamanı yönetimi
• Aynı anda birden fazla iş üzerinde çalışma (multitasking)
• Monoton işler
• Çalışma ortamının tasarımı
• Topluluk ve iş arkadaşlığı duygusu
• Çalışma atmosferi ve yönetim
• İş yeri güvenliği
• İş-özel hayat dengesi (Work-Life-Balance)

Bu faktörlerin ruh sağlığı üzerinde hem olumlu hem de olumsuz etkileri olabilir. Örneğin, iyi çalışma ortamının etkisi olumludur. Kötü çalışma ortamları veya çalışanlar arasında ya da yöneticilerle sık sık çatışmak ise olumsuz etki oluşturur. 

Kişinin düşünce yapısı ve görüşleri de ruhsal sağlığı önemli ölçüde etkiler. Bazı düşünme biçimleri ve davranış yapıları stresi artırabilir. Bunlara tipik örnekler:

• Aşırı yüksek kişisel beklenti (mükemmeliyetçilik)
• Kendi çalışma sınırlarını görmezden gelme
• Başkasına görev devretmeden her şeyi kendi başına halletmek isteme
• Destek istememe ve yardım kabul etmeme
• Kendi ihtiyaçlarını arka plana atıp başkalarını memnun etme isteği

İş yerinde ruh sağlığının korunması yasalarla güvence altına alınmıştır. İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası'ndaki düzenlemeler (ArbSchG 4. bölümün 1. fıkrası) önemlidir. Bu yasaya göre işin fiziksel ve ruhsal sağlığa zarar vermeyecek veya olabildiğince az zarar verecek şekilde tasarlanması gerekir.

İş Sağlığı ve Güvenliği Yasası'nın hedeflerinden biri iş kaynaklı sağlık risklerini önlemektir. Bu sadece fiziksel değil, aynı zamanda ruhsal hususları da kapsar. Bu konuda teknik, iş organizasyonu, sosyal ilişkiler ve çevrenin iş yeri üzerindeki etkisi gibi çeşitli faktörler rol oynar.

Yasa, işverenlerin ruhsal ve fiziksel zorlukları tespit edip belgelemesini talep eder. Bu bilgilerin bir risk değerlendirilmesine eklenmesi gerekir. Önlemleri belirlerken bu risk değerlendirmesi temel alınır.

Bir risk varsa işveren ruhsal sağlığı korumak için uygun önlemleri başlatıp uygulamaktan sorumludur.

Ruhsal sağlık konusunda dikkat edilmesi gereken başka yasalar da bulunmaktadır. Bunlardan bazıları şunlardır:

• İş Güvenliği Yasası (ASiG)
• İş yeri yönetmeliği (ArbStättV)
• Makine yönetmeliği
• Sosyal Güvenlik Kanunu (SGB V, VI, VII)

<p>İnsanların iş hayatında üretken, motive ve memnun olması için ruh sağlığı önemli bir faktördür. Bu konuda çalışma koşullarının yanı sıra kişinin zorluklarla mücadele etme biçimi de önemli bir rol oynar. Sağlıklı bir çalışma ortamı oluşturup bu ortamı güçlendirme sorumluluğu hem işverenlere hem de çalışanlara aittir.<h3>İşverenlerin sorumlulukları nelerdir?</h3><p>İşverenlerin, çalışanlarının sağlığını koruma konusunda yasal sorumlulukları vardır. Ruh sağlığını korumak da buna dahildir. Bu sorumluluklar kapsamında, iş yerinde entegrasyon yönetimi ile iş sağlığı ve güvenliği alanlarında somut görevler ortaya çıkar. Bu iki alan <a href="t3://page?uid=4962">iş yerinde sağlık yönetiminin (BGM)</a> temelleridir. </p><p>İş sağlığı ve güvenliği kapsamında her işletme, iş yerinde ruhsal olarak zorlayıcı etmenler olup olmadığını kontrol etmelidir. Bu risk değerlendirmesi yasal olarak zorunludur. Zorlayıcı etmenler tespit edildiğinde uygun önlemler başlatılmalıdır. Bu önlemlere organizasyonel ortam koşullarının uyarlanması da dahildir.</p><p>Toplamda altı haftadan uzun süre hasta olan çalışanlar <a href="t3://page?uid=4951">iş yerinde entegrasyon yönetimi (BEM)</a> imkanlarını deneme hakkına sahip olur. Bu durumda, hastanın kesintisiz altı hafta boyunca mı iş göremez durumda olduğu yoksa bu devamsızlığın daha kısa süreli birden çok iş göremezlik durumundan mı oluştuğu önemli değildir. Özellikle de ruhsal hastalık sonrası dönüş sürecinde veya hastalıkla baş ederken BEM önlemleri çalışanların yükünü hafifletebilir. </p><p>Pek çok şirket yasal sorumlulukların ötesine geçip kendi istekleriyle <a href="t3://page?uid=4941">iş yerinde sağlık teşviki (BGF)</a> kapsamında çalışanların sağlığını desteklemektedir. BGF kapsamında ruh sağlığı üzerindeki zorlayıcı etmenleri azaltmaya yönelik imkanlar, sağlık sigortası kurumlarının hizmetleriyle desteklenebilir.
 Olası imkanlar arasında şunlar yer alabilir:</p><ul><li>Stres yönetimi ve <a href="t3://page?uid=5019">gevşeme yöntemi kursları</a></li><li>Hareket teşviki imkanları </li><li>Mobbing'e karşı önlemler</li><li>Yönetici eğitimleri</li></ul><p>Yöneticiler, çalışma ortamını büyük ölçüde şekillendirdikleri için özel bir sorumluluğa sahiptir. Çalışan odaklı ve saygılı bir yönetici ekibi, stresi azaltıp güveni artırabilir. Önemli yaklaşımlar arasında şunlar yer alır:</p><ul><li>Ekip içindeki zorlukları tespit etme </li><li>Birlikte çözüm bulma</li><li>Eşit şartlarda iletişim kurma</li><li>İş ve dinlenme dengesi konusunda örnek olma</li><li>Eğitim ve ileri eğitim imkanlarından faydalanma ve çalışanlara da sunma</li></ul><p class="box grey-light additional-note">Yöneticilerin hem kendi ruh sağlığını hem de çalışanların ruh sağlığını nasıl iyileştirebileceği hakkında daha ayrıntılı bilgiler bu broşürde yer almaktadır: <a class="link-arrow" href target="_blank" rel="noopener">Kein Stress mit dem Stress – Eine Handlungshilfe für Führungskräfte</a> (Stres sizi germesin - Yöneticilere yönelik pratik rehber; "psyGA" projesi).</p><p class="box grey-light additional-note">AOK da <a class="link-arrow" href="https://www.aok-gesundfuehren.de/uebersicht" target="_blank" rel="noopener">"Gesund führen"</a> (Sağlıklı yönetim) adlı ücretsiz bir online program sunmaktadır. Programda etkileşimli modüller, kendi kendine yapılan testler ve “Sağlıklı yönetim” gibi ek imkanlar yer alır.</p><p>İş yerinde ruh sağlığını korumaya yönelik önlemlerin uygulanıp uygulanmaması büyük ölçüde işverenlerin elindedir. Sağlık sigortası kurumları da iş yerinde sağlık teşviki kapsamındaki hizmetleriyle şirketlerin sağlığı destekleyen yapılar oluşturmasına ve bu yapıları güçlendirmesine destek olur. Bununla birlikte, çalışanlar zorluk oluşturan konuları yöneticileriyle aktif şekilde konuşabilir. Örneğin, ileri eğitim imkanları veya daha esnek çalışma saatleri önerebilirsiniz. </p><p class="box grey-light additional-note">Makalemizde <a href="t3://page?uid=4941">iş yerinde sağlık teşviki</a> hakkında daha fazla bilgi edinebilirsiniz. </p><div class="box icon-box icon-magnifying-glass"><p><strong>Yararlı bilgi:</strong> <a href="t3://page?uid=5034">Stres</a> ve ruhsal hastalıklar pek çok şirkette hâlâ tabu olan konulardır. Bu konularda açıkça konuşabilmek psikolojik sorunları erkenden tespit etmeye yardımcı olabilir. Bu şekilde belirgin psikolojik bozuklukların gelişmesi önlenebilir. </p></div><h3>Çalışanlar ne yapabilir?</h3><p>Günlük yaşamda ruhsal sağlığı aktif olarak iyileştirmek için çeşitli imkanlar vardır. Şu sağlıklı alışkanlıklar bu konuda yardımcı olabilir:</p><ul><li>Düzenli molalar</li><li><a href="t3://page?uid=4717">Hareket</a></li><li><a href="t3://page?uid=4722">Sağlıklı beslenme</a></li><li><a href="t3://page?uid=5019">Gevşeme yöntemleri</a> uygulama</li><li><a href="t3://page?uid=gut-schlafen">Yeterince uyuma</a> </li><li>Sosyal yaşamı destekleme</li></ul></p>

Öğle arasında kısa bir yürüyüşe çıkmak gibi küçük adımlar bile stresle başa çıkmaya yardımcı olabilir. 

Çalışma hayatındaki zorlayıcı etmenleri aktif olarak azaltmak da önemlidir. Bunun için işleri önceliklendirmek, yardım kabul etmek ve sınır belirlemek gibi davranışlar faydalı olabilir. Aşırı yüksek kişisel beklenti (mükemmeliyetçilik), sınır belirlemekte zorlanma da ek baskı oluşturabilir. Kişinin kendi dayanma gücünü (dayanıklılık) artırması da yararlı olur. 

Makalemizde dayanıklılık ve dayanıklılığın nasıl artırılabileceği hakkında daha fazla bilgi edinebilirsiniz.

Çalışanların ruhsal sağlığını nasıl güçlendirip iş yerindeki zorlayıcı etmenlerle başa çıkabileceği hakkında daha ayrıntılı bilgiyi “psyGA” projesinin Kein Stress mit dem Stress – Eine Handlungshilfe für Beschäftigte (Stres sizi germesin - Çalışanlar için pratik rehber) broşüründe bulabilirsiniz.

Buna ek olarak, “psyGA” projesinin çalışanlara yönelik etkileşimli e-eğitim aracı stresle başa çıkma şeklini sorgulama ve hedefli şekilde iyileştirmeye yönelik pratik egzersizler ve ipuçları sunmaktadır.

İnternette iş yerinde ruh sağlığı hakkında kapsamlı bilgi sağlayan birkaç bağımsız kaynak vardır.

Tamamlanan psyGA projesinin içerikleri son derece kapsamlıdır. psyGA, Bundesministerium für Arbeit und Soziales'in (Federal Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) 2002 yılında başlattığı Yeni Çalışma Kalitesi Girişimi'nin (INQA) sunduğu bir seçenektir. INQA yönlendirme komitesinde federal, eyalet ve belediye çatı kuruluşları, işveren dernekleri, sendikalar, şirketler, Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin (Federal İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu) ve deneyimli uzmanlar yer almaktadır.

BKK Dachverband e.V. İş yerinde ruhsal hastalık broşürü, çalışma ortamında ruhsal hastalıklar konusunda kapsamlı bilgi sağlar. Bu broşürde hastalıkları önleme ve yönetme ile ilgili pratik ipuçları ve profesyonel psikolojik destek için önemli iletişim noktaları yer almaktadır.

Gemeinsame Deutsche Arbeitsschutzstrategie'nin (Ortak Alman İş Güvenliği Stratejisi) ruhsal durum çalışma programı ruhsal olarak zorlayıcı etmenlerin risk değerlendirmesi için pek çok bilgi ve pratik rehberlik sunmaktadır. 

Bu konuyla ilgili daha fazla yararlı bilgi Bundesministerium für Arbeit und Soziales'in (Federal Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı) iş güvenliği başlığı altında ve Bundesanstalt für Arbeitsschutz und Arbeitsmedizin'in (Federal İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu) web sitesinde bulunabilir.