Hastalıklar Aşırı aktif paratiroit bezleri
ICD kodları: E21.0 E21.1 E21.2 E21.3 ICD kodları nedir?
Paratiroit bezlerinin aşırı aktif olması, kandaki kalsiyum seviyesini artıran hormonal bir dengesizliktir. Sonuçları kemik kaybı, böbrek taşı, mide-bağırsak şikayetleri, psikolojik ve zihinsel bozukluklar olabilir. Genellikle cerrahi müdahale çözüm sağlar.
Bir bakışta
- Paratiroit bezleri, tiroit bezinin arkasında yer alan ve hormon üreten birkaç küçük bez olarak tanımlanır.
- Paratiroit bezlerinin aşırı aktif olması (hiperparatiroidizm) uzun süre belirti vermeden seyreder. Çoğu zaman yalnızca tesadüfen kanda yükselmiş kalsiyum değeri sayesinde fark edilir.
- Uzun vadede aşırı aktif paratiroit bezleri çeşitli şikayetlere ve ikincil hastalıklara yol açabilir.
- Neden çoğunlukla, çok fazla hormon üreten iyi huylu bir nodül anlamına gelen bir paratiroit adenomudur.
- Adenom cerrahi olarak alınabilir.
- Paratiroit bezinin aşırı aktif olmasının arkasında bazen başka bir hastalık yatar. Bu hastalık tedavi edildiğinde paratiroit bezi fonksiyonu da tekrar normale döner.
Not: Bu yazıdaki bilgiler bir doktor muayenesinin yerini tutamaz ve kişinin kendi kendine teşhis yapabilmesi veya tedavi etmesi için kullanılmamalıdır.
Aşırı aktif paratiroit bezleri nedir?
Paratiroit bezleri, boyun bölgesinde tiroit bezinin arkasında yer alan ve bağımsız bir işleve sahip olan, hormon üreten bezelye büyüklüğünde birkaç bez olarak tanımlanır.
Paratiroit bezleri vücuttaki kalsiyum seviyelerini düzenler. Bunu yapmak için paratiroit hormonunu (parathormon) üretirler. Kanda her zaman doğru miktarda kalsiyum olmasını sağlar. Bu, esas olarak iki yolla gerçekleşir:
- Kalsiyum kemiklerde yapı malzemesi olarak depolanır. Kanda çok az kalsiyum varsa paratiroit hormonu kemiklerin kalsiyum salmasını sağlar.
- Kalsiyum seviyesi çok düşük olduğunda paratiroit hormonu, kalsiyumun idrarla atılmamasını, idrardan "geri alınmasını" ve tekrar kana karışmasını sağlar.
Paratiroit bezlerinin aşırı aktif olması durumunda çok fazla paratiroit hormonu olur. Sonuç olarak, kemiklerden, böbrekler yoluyla tamamen atılmayan çok fazla kalsiyum salınır. Kandaki kalsiyum seviyesi artar. Aynı zamanda idrarla daha fazla fosfat atılır ve bu da kandaki fosfat seviyesinin düşmesine neden olur.
Paratiroidin aşırı aktif olmasının nedeni çoğunlukla bir adenomdur. Bu durumda, kanda zaten yeterince kalsiyum olsa bile paratiroit dokusundan kontrolsüz bir şekilde paratiroit hormonu üreten bir nodül oluşmuştur.
Aşırı aktif paratiroit bezleri kendini nasıl gösterir?
Paratiroidin hafif düzeyde aşırı aktif olması genellikle hiçbir belirtiye neden olmaz veya yalnızca hafif şikayetlere yol açar. Yorgunluk ve genel halsizlik hissi, konsantrasyon sorunları ve duygu durum dalgalanmaları gibi semptomlar ayrıca diğer birçok hastalıkta da görülebilir. Bu nedenle hafif düzeydeki aşırı aktiflik genellikle yalnızca rutin kan testleri sırasında tesadüfen tespit edilir.
Daha ağır hastalık seyirlerinde paratiroidin aşırı aktif olması özellikle şu üç vücut bölgesinde sorunlara yol açabilir:
- Böbrekler: Böbreklerde böbrek taşları oluşabilir. Bunlar karın ve kasık bölgesinde ağrı ve kramplara yol açabilir. Taşlar idrar yollarının mukoz membranına hasar verebilir, bu nedenle idrara kan karışabilir.
- Kemikler: Kanda kalsiyum seviyesini artırmak için kemiklerden kalsiyum salınır. Bu durum uzuv ve sırt ağrılarına neden olabilir.
- Gastrointestinal kanal: Çok fazla mide asidi üretilir. Sonuç olarak iştahsızlık, karın ağrısı, bulantı, kabızlık, şişkinlik veya kilo kaybı gibi şikayetler ortaya çıkabilir.
Paratiroit bezlerinin aşırı aktif olmasından kaynaklanan şikayetler bu nedenle bazen "taş, kemik ve mide ağrısı" olarak özetlenir.
Aşırı aktif paratiroit bezine ne sebep olur?
Aşırı aktif paratiroit bezlerinin çeşitli nedenleri olabilir.
Bundan çoğunlukla, kanda zaten yeterince kalsiyum olsa bile kontrolsüz bir şekilde paratiroit hormonu üreten paratiroit dokusu nodülü anlamına gelen bir adenom sorumludur. Genellikle tek bir adenom söz konusudur, nadiren iki veya daha fazla bez etkilenir.
Ancak bazen paratiroit bezleri, başka bir hastalık nedeniyle, vücut kalsiyum kaybettiği veya kalsiyumu daha kötü emdiği için de çok fazla paratiroit hormonu üretir. Bunun tipik bir örneği kronik böbrek hastalığıdır.
Bazı insanlarda aşırı aktiflik genetik nedenlere bağlıdır. Kalıtsal formlarda ayrıca diğer bezlerde de tümörler görülebilir. Paratiroidin aşırı aktif olmasının başka bir nadir kalıtsal formu yenidoğanlarda bile görülebilir.
Paratiroidin aşırı aktif olması ne kadar yaygındır?
1000 kişiden 1 ila 4'ünde paratiroidin aşırı aktif olmasının nedeni doğrudan bezlerin kendisinden kaynaklanır. Bazı tahminler biraz daha yüksek rakamlara da işaret etmektedir.
Uzmanlar, son yıllarda bu hastalığın daha sık teşhis edilmesini, kanda kalsiyum oranına daha sık bakılmasına bağlamaktadır. Bu sayede herhangi bir şikayete yol açmayan aşırı aktif paratiroit daha kolay fark edilir.
Tipik olarak 50 ile 60 yaş arasındaki orta yaşlarda görülür: kadınlar erkeklerden daha sık etkilenir.
Aşırı aktif paratiroit bezi nasıl teşhis edilir?
Paratiroidin aşırı aktif olmasını tespit etmek için kan testleri önemli bir rol oynar.
Çoğunlukla ilk olarak yüksek kalsiyum değeri göze çarpar. Bu değer genellikle standart rutin kan testlerinde ölçülür. Kanda paratiroit hormonu değeri de yüksekse genellikle bir veya birden fazla adenom mevcuttur.
Paratiroit bezleri kalsiyum eksikliğine paratiroit hormonu üretimini artırarak yanıt verir. Bu nedenle, başka bir hastalık kalsiyum eksikliğine neden olduğunda da paratiroit hormonu yükselir. Bu durumda kalsiyum değeri oldukça normal hatta olması gerekenden düşüktür.
İlave kan ve idrar testleri, hastalığın derecesini değerlendirmeye ve diğer hastalıkları ekarte etmeye yardımcı olur.
Doktor, bazı değerlerin yardımıyla örneğin böbreklerin ne kadar iyi çalıştığını kontrol edebilir. Diğer değerler, kemiklerin zarar görmüş olup olmadığına dair ipuçları verebilir.
Bir adenomdan şüpheleniliyorsa doktor bunu ultrason, bilgisayarlı tomografi (BT), sintigrafi veya PET taraması ile tespit etmeye çalışır.
Böbreklerde veya kemiklerdeki hasarları tespit etmek için ultrason ve röntgen tetkikleri değerlendirilir. Mide ülseri şüphesi varsa mide endoskopisi (gastroskopi) gerekebilir.
Aşırı aktif paratiroit bezleri nasıl tedavi edilir?
Aşırı aktif paratiroidin tedavisi nedenlerine göre belirlenir.
Bir adenom varsa ancak herhangi bir şikayet yoksa ve kandaki kalsiyum değeri yalnızca hafifçe yüksekse beklenebilir. Değerler 1 ila 2 yılda bir kontrol edilir.
Şikayetler, böbreklerde, kemiklerde veya gastrointestinal kanalda hasar veya hiperkalsemik kriz riski yüksekse adenomu almak için ameliyat yapılabilir. Mümkünse müdahale, dokuyu koruyacak şekilde (minimal invaziv) gerçekleştirilir.
Ayrıca bir ameliyat mümkün değilse veya tercih edilmiyorsa adenomlarda hormon üretimini yavaşlatmak için ilaçlar kullanılabilir.
Paratiroit bezlerinin aşırı aktif olmasının arkasında kalsiyum eksikliğini tetikleyen başka bir hastalık varsa ameliyat mantıklı değildir. Bu durumda ilk olarak altta yatan hastalığı tedavi etmek önemlidir.
Bazı kişilerin kalsiyum eksikliğini telafi etmek için kalıcı olarak kalsiyum ve D vitamini takviyelerine ihtiyacı vardır; bu durumda paratiroit bezlerinin bu işi üstlenmesine gerek kalmaz ve hormon üretimleri normal seviyeye döner. Bu yeterli olmazsa paratiroit bezlerindeki hormon üretimini ilaçlarla yavaşlatmaya çalışılabilir.
- Chandran M, Bilezikian JP, Lau J et al. The efficacy and safety of cinacalcet in primary hyperparathyroidism: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials and cohort studies. Rev Endocr Metab Disord 2022; 23(3): 485-501.
- Deutsche Gesellschaft für Allgemein- und Viszeralchirurgie (DGAV). Operative Therapie des primären und renalen Hyperparathyreoidismus (S2k-Leitlinie). AWMF-Registernr.: 088-009. 2020.
- Deutsche Gesellschaft für Kinderendokrinologie und -diabetologie (DGKED). Primärer Hyperparathyeroidismus (S1-Leitlinie, in Überarbeitung). AWMF-Registernr.: 174-006. 2016.
- El-Hajj Fuleihan G, Chakhtoura M, Cipriani C et al. Classical and Nonclassical Manifestations of Primary Hyperparathyroidism. J Bone Miner Res 2022; 37(11): 2330-2350.
- Gollisch K, Siggelkow H. Asymptomatischer primärer Hyperparathyreoidismus: Operieren oder beobachten? [Asymptomatic primary hyperparathyroidism: Operation or observation?]. Internist (Berl) 2021; 62(5): 496-504.
- Jorde R, Bønaa KH, Sundsfjord J. Primary hyperparathyroidism detected in a health screening. The Trømsø study. J Clin Epidemiol 2000; 53(11): 1164-1169.
- Loscalzo J, Kasper DL, Longo DL et al. Harrison's Principles of Internal Medicine (Vol. 1 & Vol. 2). New York: McGraw-Hill; 2022.
- Miedlich S, Koch CA, Paschke R.Primärer Hyperparathyreoidismus: Heute ein meist asymptomatisches Krankheitsbild. Dtsch Arztebl Int 2002; 99(49).
- Pappachan JM, Lahart IM, Viswanath AK et al.Parathyroidectomy for adults with primary hyperparathyroidism. Cochrane Database Syst Rev 2023; (3): CD013035.
- Schlosser K, Wirowski D.Primärer Hyperparathyreoidismus – Teil 1: Epidemiologie, Anatomie und Symptomatik. Allgemein- und Viszeralchirurgie up2date 2013; 7(1): 23-36.
- Wang X, Shi G, Li G et al.Systematic review of the risk of urolithiasis following parathyroidectomy in patients with primary hyperparathyroidism. Int Urol Nephrol 2023; 26(4): 1217-1225.
- Weber T, Dotzenrath C, Dralle H et al.Management of primary and renal hyperparathyroidism: guidelines from the German Association of Endocrine Surgeons (CAEK). Langenbecks Arch Surg 2021; 406(3): 571-585.
- Ye Z, Silverberg SJ, Sreekanta A et al.The Efficacy and Safety of Medical and Surgical Therapy in Patients With Primary Hyperparathyroidism: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Controlled Trials. J Bone Miner Res 2022; 37(11): 2351-2372.
Institut für Qualität und Wirtschaftlichkeit im Gesundheitswesen (Sağlık Hizmetlerinde Kalite ve Verimlilik Enstitüsü) (IQWiG) ile birlikte hazırlanmıştır.
Tarih: