Sağlıklı yaşam Bakım ihtiyacı: Rollerin ve ilişkilerin değişimi

Birinin bakıma muhtaç hale gelmesi, herkes için büyük bir değişimdir. Ailesinden ve arkadaş çevresinden bakım ve yardım almaya muhtaç olmak çoğu kişi için zordur.

Bakım ve bakım hizmeti organize etmek kendi başına zaten zor bir iştir. Bunun üstüne, rol değişimiyle birlikle ilişkiler de tamamen değişince güçlü duygularla karşı karşıya kalınabilir.

“Rol” nedir?

İnsanlar, meslekleri veya ailelerinde çeşitli fonksiyonları ve görevleri üstlenebilir. Toplumda, bu fonksiyonların nasıl yerine getirileceğine dair belirli beklentiler vardır. Belirli bir fonksiyonla ilgili toplumsal beklentilerin toplamına “rol” adı verilir.

Bakım ihtiyacı nedeniyle rol dağılımı değiştiğinde herkesin yeni rollerine alışması gerekir. Bu gelişmeyi aktif şekilde yönetebilmek için tüm tarafların çeşitli rollerini ve ihtiyaçlarını değerlendirmek faydalı olabilir.

Yeni roller ne olabilir?

Ebeveynler giderek daha çok desteğe ve yardıma ihtiyaç duyarken yetişkin çocuklar ise sıklıkla, ebeveyn işi sayılan “ilgilenme” görevini üstlenir. Ancak bu durum, çocuğun ebeveyn rolünü tamamen üstlendiği anlamına gelmez. Örneğin, bakım veren çocuklar yine de ebeveynlerinden ilgi ve takdir görmeyi bekleyebilir. Ancak bakıma muhtaç kişilerin bu tür beklentileri karşılaması bazen mümkün olmayabilir.

Yeni rolle birlikte farklı beklentiler oluşursa hüzün, utanç, umutsuzluk ve öfke gibi duygular görülebilir. Bu duygular zorlu bir duruma verilen normal tepkilerdir. Çeşitli stratejiler yeni durumla başa çıkmaya yardımcı olabilir. Örneğin, kendi düşüncelerinizin ve beklentilerinizin farkına varmak ve bu konuda diğer tarafla düzenli olarak konuşmak faydalı olabilir. Bu şekilde çatışmalar daha kolay çözüme kavuşturulabilir veya başlamadan önlenebilir. Ayrıca, ne zaman ve nereden yardım alınabileceğini bilmek de önemlidir. 

Gergin ilişkiler herkesin refahını olumsuz etkileyebilir. Çeşitli zorluklarla başa çıkabilmek için rol değişimlerinin olası etkilerini bilmek gerekir.

Partner ilişkilerinde rol değişimi

Partner ilişkilerinde genellikle uzun süredir devam eden bir rol dağılımı olur. Bu rol dağılımı yer yer bilinçli olmayabilir ve dolayısıyla bu konuda daha önce hiç düşünülmemiş olabilir. Sağlık durumundaki değişiklikler kişinin sorumluluk hissettiği belirli görevleri artık üstlenememesine neden olabilir. Görevleri ve sorumluluğu başkasına devretmek zor gelebilir. Fiziksel kısıtlamalar ve kendi kararlarını verme kabiliyetinin kaybolması cinsel yaşamı da etkileyebilir. Çift olarak rol değişimine alışmak için rol değişimiyle ilişkili beklentileri, hisleri ve endişeleri açıkça konuşmak çok önemlidir.

Rollerin kötüye kullanılması

Başka bir kişinin sorumluluğunu üstlenmek bu kişiyi fazla kontrol etmeye yol açabilir. Bu da kişinin kendi karar verme gücünü kendi isteklerini dayatmak için kullanmasına neden olabilir. Diğer bir tehlike ise bakıma muhtaç kişinin aşırı korunduğu için artık kendine güvenemez hale gelmesidir (öğrenilmiş çaresizlik).

Bakıma muhtaç kişinin ise kendisine bakan kişiye karşı fazla yüksek beklentileri olabilir. Bu da bakım veren kişinin duygusal veya fiziksel sınırlarına saygı duymamasına yol açabilir.

Demans hastalığında ilişki kaybı

Alzheimer hastalığı gibi demans hastalıklarından dolayı zihinsel becerilerin bozulması herkes için zorlayıcı ve üzücü bir durumdur. Hastanın kişiliği hastalık nedeniyle değiştiğinde ilişkiler ve roller de değişir. Bakıma muhtaç kişi, hafızası kötüleştiği için giderek kendini yabancı gibi hissederse beklentiler hakkında konuşmak neredeyse imkansız hale gelebilir. Bu durumda, bakım veren kişilerin bu ilişki kaybının yasını tutmaya fırsat bulması önemlidir. Ailedeki diğer kişilerle veya arkadaşlarla konuşmak bu konuda yardımcı olabilir.

Demanslı kişilerin bakımı makalemizde daha fazla bilgi bulabilirsiniz. Bu makaleden, danışmanlık ve yardım seçenekleri hakkında bilgi alabilirsiniz.

Reşit olmayan çocukların bakım sorumluluğu üstlenmesi

Ebeveynler bakıma muhtaç hale geldiğinde reşit olmayan çocukların ve genç yetişkinlerin üzerine büyük bir yük düşebilir. Utanç ve öfke hisleri nedeniyle aşırı yüke rağmen dışarıdan destek alınmayabilir. Ancak özellikle de çocuklar ve ergenlerde, dışarıdan alınan danışmanlık ve destekle aşırı yükü ve sosyal izolasyonu önlemek önemlidir. Özellikle küçük çocuklar için hissettikleri yükü fark etmek ve anlatmak zor olabilir.

Bakım veren kişi üzerindeki psikolojik yük

Bakım veren kişilerin sağlığı ve refahı çeşitli riskler altındadır. Özellikle ileri yaştaki bakıcılar için fiziksel efor devamlı bir yük oluşturur. Zor konularla yüzleşmek gerekince bu yüke stres ve duygusal zorluklar da eklenir.

Örneğin, aşağıdaki gibi zorluklar yaşayan bakıma muhtaç kişilere bakmak özellikle zor olabilir:

• Hastalık kaynaklı ağrısı olan
• Bakım veren kişinin ihtiyaçlarını göz önüne almakta zorlanan
• İntihar düşüncelerinden bahseden

Yaşamın son dönemiyle yüzleşmek, herkes için duygusal olarak yıpratıcı olabilir. Yetişkinlik döneminde rol değişimi, uzun süredir bastırılmış olan mevcut çatışmaların da ön plana çıkmasına neden olabilir. Çözülmemiş çatışmalar ve yaşamla ilgili ele alınmamış konular, yaşamın son dönemiyle yüzleşmeyi daha da zorlaştırabilir.

Ailenin beklentilerini veya kendi beklentilerini karşılayamamak genellikle yıpratıcıdır. Gelecekte yaşanacak kayıplar için güçlü hislerin yas olarak dışa vurulması sıklıkla görülen bir durumdur (kayıp öncesi sendromu).

Bakıma muhtaç kişiler için rol değişimi bağımsızlığın yitirilmesi ve bakım ihtiyacı gibi korkularla ilişkili olabilir. Korkuya neden olan bu tür konular hakkında konuşulurken iyi niyetli teklifler kolayca tartışmaya yol açabilir.

Bakımı üstlenen yakınların yaşadığı zihinsel ve fiziksel zorluklar başlıklı makalede bakımı üstlenen yakınlar, başa çıkma stratejileri ve destek imkanlarını bulabilir.

İlk adım olarak kişinin kendi bakış açısını netleştirmesi gerekir. Bunun için örneğin bakım rolünü üstlenmeyi isteme nedeni sorgulanabilir. Yakınına bakmak bir sorumluluk mu yoksa doğal bir durum gibi mi gelir?

Bazen taviz vermek gerekebilir. Bu konuda en baştan netlik sağlanmalı ve gerekli tavizler kabul edilmelidir. Ebeveynlerine bakmaya zaman ayıran kişiler kendi çocuklarına veya partnerine eskisi kadar zaman ayıramayabilir. Bu konuda, aile yaşamının aşırı etkilenmemesi için kendi sınırlarına dikkat etmek önemlidir.

Bakıma muhtaç kişiyle düşünceleri ve beklentileri hakkında konuşmak da çok önemli bir stratejidir. Bu durumda kişinin kendi sınırlarını baştan net olarak çizmesi gerekir. İdeal olarak, bakım ihtiyacı ortaya çıkmadan önce yakınlarla birlikte bakım ihtiyacı konusunda konuşulmalıdır.

Destek ihtiyacıyla ilgili konular sakin bir atmosferde ve suçlama yapmadan konuşulmalıdır. Yeni bir duruma alışmak için çok sabırlı ve anlayışlı olmak gerekir. Kendi korkularıyla yüzleşip bunları kabullenen kişilerin yardım kabul etmesi genellikle daha kolay olur. 

En iyi durumda, karşı tarafı daha iyi anlamaya başlanabilir. Bu kişinin tüm yaşamını saygıyla kabul edersek başkalarının kararları ve bakış açılarına anlayışlı yaklaşmak kolaylaşır. Bazen profesyonel bir danışmanlık hizmetinin veya tanıdık birinin ara buluculuk etmesi de faydalı olur.

Bakım sırasında da zorlanılan konular ve ihtiyaçlar hakkında düzenli olarak konuşup bakış açıları ve beklentiler konusunda uzlaşmaya varmak gerekir. Bakım veren kişiler rol değişimiyle başa çıkmak için şunları da yapabilir:

• Bakıma muhtaç kişiyle ilgilenme konusunda daha çok güvence altında olmak için yardım hizmetleri ve iletişim noktaları konusunda bilgi edinme
• Bakım veren diğer kişilerle görüş alışverişinde bulunma
• Destek ağları kurma ve sürdürme
• Yapılamadığı düşünülen görevler için vaktinde profesyonel bakım desteği alma
• Kendine dikkat etme
• Kendi sosyal çevresiyle ilgilenme

Bakım veren yakınların çalışma saatlerini azaltması, bununla ilişkili finansal kayıp nedeniyle yıpratıcı olabilir ve ilişkiyi olumsuz yönde etkileyebilir.

Kuratorium Deutsche Altershilfe (KDA, Alman Yaşlı Yardımı Danışma Kurulu) yakınların bakımıyla ilişkili finansal etkilere genel bir bakış sunmaktadır.

Olası olumlu etkiler

Bakım görevi hakkındaki kişisel bakış açısı da rol değişimiyle başa çıkma açısından önemlidir. Yakına bakmak sevgi ve saygı dolu bir süreç haline gelip anlamlı ve değerli olarak görülebilir. Rol dağılımındaki değişim de çatışmaları çözme ve aile bağlarını kuvvetlendirme imkanı yaratabilir. Yaşamın sonunu düşünürken anlayışlı davranabilmek ve affedebilmek önemlidir. Bu sayede, sevdiklerimize kendi istediğimiz şekilde veda edebiliriz.

Bakıma muhtaç yakınların fiziksel bakımıyla ilgilenenler genellikle hassas ve mahrem yaşam alanlarına dahil olur. Çıplaklık veya idrar kaçırma gibi konularla karşı karşıya kalmak iki taraf için de utandırıcı olabilir. Belirli şeyleri yapamamak veya bilememek de utanç verici olabilir.

Temelde, utanç mantıklı ve faydalı bir histir. Belirli toplumsal kurallara uymaya ve sınır belirlemeye yardımcı olur. Ancak güçlü utanç ve suçluluk hisleri sosyal yaşamdan kaçışa ve yalnızlaşmaya yol açabilir. Bu nedenle utanç verici durumlarla başa çıkabilmek önemlidir.

Şu adımlar her iki tarafın da utanç verici durumlarla başa çıkmasına yardımcı olabilir:

• Herkesin öncelikle kendi sınırlarını bilmesi gerekir.
• Ardından, hangi durumlarda rahat veya rahatsız hissettiklerini açıkça ve anlayışla konuşmaları gerekir.
• Bu konuda, kendini diğer tarafın yerine koyup kendinin bu durumda ne isteyeceğini düşünmek faydalı olabilir.
• Diğer kişinin ne istediğini anlayışla yaklaşarak öğrenmeli ve gerekirse önerilerde bulunmalıdır.
• Bazı konularda dışarıdan profesyonel destek almak da faydalı olabilir.

Zentrum für Qualität in der Pflege (Bakımda Kalite Merkezi) utanç hissiyle başa çıkmaya yönelik pratik öneriler içeren bir kılavuz hazırlamıştır.

Bakımla ilgili konularda danışmanlık ve eğitim alabileceğiniz çeşitli iletişim noktaları bulunmaktadır. Genellikle ilk olarak sorumlu bakım sigortası kurumuna başvurabilirsiniz. Sosyal yardım dernekleri, belediyeler ve tüketici dernekleri de danışmanlık sunar. Uygulamalı eğitimler genellikle bakım hizmetleri, sosyal yardım dernekleri veya hastaneler tarafından sunulur.

Bu konuyla ilgili detaylı bilgileri Bakım: Danışmanlık ve eğitim yoluyla destek ve Yakınlar için pratik bakım bilgileri başlıklı makalelerimizde bulabilirsiniz.

Bazı eyaletlerde sağlık ve bakım sigortası kurumlarına ait bakım destek merkezleri bulunmaktadır. Bakım destek merkezleri yardım arayan kişilere danışmanlık ve destek sunar. ZQP Vakfı web sitesinde Almanya'daki tüm bakım destek merkezlerinin listesi mevcuttur.

Özel sigortası olanlar compass private pflegeberatung GmbH kuruluşuna başvurabilir.

Nationale Kontakt- und Informationsstelle zur Selbsthilfe (NAKOS, Kendi Kendine Yardım İçin Ulusal İletişim ve Bilgilendirme Merkezi) bakım veren yakınların aynı durumdaki diğer kişilerle nasıl iletişim kurabileceğine dair bilgiler sunmaktadır.

Bundesarbeitsgemeinschaft Wohnungsanpassung e.V. (Federal Konut Düzenleme Çalışma Grubu Derneği) Almanya ve İsviçre'deki konut danışma merkezlerinin listesini sunmaktadır.

Bundesministerium für Gesundheit (Federal Sağlık Bakanlığı) bakım konusunda çevrimiçi bir rehber sunmaktadır.