Sağlıklı yaşam Zoonozlar: İnsanların ve hayvanların birbirine hastalık bulaştırması

Zoonozlar, insanlarda ve hayvanlarda - daha doğrusu omurgalılarda - meydana gelen ve çapraz olarak bulaşabilen bulaşıcı hastalıklardır. Zoonotik patojenler virüs, bakteri, parazit ve mantar olabilir. Ancak prion adı verilen patojenik proteinler de hayvanlar ve insanlar arasında bulaşabilir ve hastalıklara neden olabilir. İnsanlar zoonoz patojenleri ile hayvanlarla doğrudan veya dolaylı temas, kontamine gıdalar ya da kene ve sivrisinek gibi hastalık taşıyıcıları aracılığıyla enfekte olabilir.

Bugüne kadar 200'den fazla farklı zoonoz saptanmıştır. Yeni ortaya çıkan bulaşıcı hastalıkların neredeyse üçte ikisi hayvan kaynaklıdır. İspanyol gribi gibi zoonotik patojenlerin neden olduğu epidemiler ve pandemiler geçmişte de yaşanmış olsa da son yıllarda yeni zoonotik bulaşıcı hastalık salgınları artış göstermiştir. Bazı örnekler şunlardır: akciğer hastalığı SARS (2002), domuz gribi H1N1 (2009), akciğer hastalığı MERS (2012), Ebola humması (2014), COVID-19 (2019) ve Maymun çiçeği (2022). 

Zoonotik patojenler bakteriler, virüsler, parazitler ve daha nadiren mantarlar veya prionlar olarak adlandırılan zararlı proteinler olabilir.

bakteriler

Bakteriler farklı şekil, boyut ve özelliklere sahip tek hücreli mikroorganizmalardır. İnsanlar ve hayvanlar her zaman çeşitli zararsız ve hatta faydalı bakterilerle doludur. Ancak bazı bakteriler hastalığa neden olabilir. Hayvanlar ve insanlar arasında bulaşabilen patojenik bakterilere örnekler şunlardır: 

• Borrelia (borelyoz)
• Kampilobakter (kampilobakteriyoz)
• Salmonella (salmonelloz)
• Stafilokoklar

virüsler

Virüsler, kendi metabolizmaları olmayan küçük yapılardır. Bu nedenle virüslerin çoğalabilmesi için bir konağa, yani insan veya hayvan gibi başka bir canlıya ihtiyacı vardır. Bu nedenle virüsler canlı sayılmaz. Hastalıklara yol açabilen virüslerin yanı sıra zararsız virüsler de vardır. Zoonotik virüslere örnekler:

• FSME virüsü (kene kaynaklı ensefalit)
• Hantavirüs (hantavirüs hastalığı)
• Kuduz virüsü (kuduz)
• Dang virüsü (dang humması)
• Ebola virüsü (ebola)

parazitler

Parazitler, besin sağlamak için bir konak (hayvan, insan veya bitki) kullanan solucanlar gibi tek hücreli veya çok hücreli organizmalardır. Bazı parazitler hastalık patojenlerini de taşıyabilir. Bunun konağa hiçbir faydası yoktur. Zoonotik parazitlere örnekler: 

• Toksoplazma (toksoplazmoz)
• Plazmodyum (sıtma)
• Tenya
• kene
• Pire

mantarlar

Mantarlar; insanlar ve hayvanlara yerleşerek hastalıklara yol açabilen çok hücreli organizmalardır. Zoonotik bir mantar örneği, genellikle köpekleri, kedileri, atları ve tavşanları etkileyen ve insanlarda cilt hastalığına (dermatofitoz) neden olabilen microsporum canistir.

Prionlar

Prionlar; insanlarda ve hayvanlarda bulunan, yanlış katlanmış enfeksiyöz proteinlerdir. Prionlar hayvansal gıdalar yoluyla vücuda alınabilir. Prionlar beyne girdiğinde beyin dokusunun parçalanmasına neden olur. Prionlar, sığır süngerimsi ensefalopatisi (BSE) ile enfekte olmuş sığırlardan elde edilmiş ürünler yoluyla insanlara bulaşabilir ve bu da varyant Creutzfeldt-Jacob hastalığı olarak adlandırılan ölümcül bir duruma neden olabilir. Bu hastalık da bir zoonozdur.

Bazı zoonozlar çoğunlukla omurgalılardan insanlara (zooantroponoz), diğerleri ise çoğunlukla insanlardan omurgalılara (antropozoonozlar) bulaşır. Bazı zoonozlarda bulaşma her iki yönde de gerçekleşir. Hem taşıyıcının hem de alıcının – yani hayvanların ve insanların – hastalanması ve semptom göstermesi mümkündür. Semptomlar oldukça farklı olabilir. Ayrıca, enfekte olmuş iki kişiden sadece birinin semptom göstermesi ve diğerinin tamamen semptomsuz kalması, ancak patojenleri yayması da mümkündür.

İnsanlara çiftlik hayvanlarından, vahşi ve evcil hayvanlardan farklı şekillerde zoonotik patojenler bulaşabilir:

Doğrudan temas

Patojenler, insanlar ve hayvanlar arasında doğrudan temas yoluyla bulaşabilir. Özellikle evcil hayvanlarla yakın temas – örneğin sarılma, yalama veya tırmalama yoluyla – patojenleri bulaştırabilir. Kürksüz hayvanlar da olası taşıyıcılardır: Amfibiler ve sürüngenler insanları çeşitli salmonella türleriyle enfekte edebilir; bu genellikle onlara dokunduğunuzda veya hayvanın dışkısıyla temas ettiğinizde olur.

Sağlıklı insanlar için evcil hayvanlardan enfeksiyon kapma ve ağır hastalanma riski çoğu patojen açısından oldukça düşüktür. Bununla birlikte, hayvanlarla uğraşırken - özellikle çocuklar, hamileler veya zayıf bağışıklık sistemi olan kişiler için - yeterli hijyen sağlamak her zaman mantıklıdır. Diğer zoonotik hastalık patojenlerinde ise yalnızca koruyucu aşı güvenli bir koruma sağlayabilir. Köpek ve kediler her zaman kuduza karşı aşılanmalıdır. Evcil hayvan sahipleri, evcil hayvanlarını düzenli olarak parazit tedavisinden geçirerek tenya gibi belirli parazit enfeksiyonlarını önleyebilirler.

Avlandıkları veya yakınlarında yaşadıkları için yaban hayatı ile yakın temasta olan kişiler potansiyel olarak tehlikeli zoonoz patojenleriyle enfekte olma konusunda daha yüksek bir riske sahiptir. Bunun nedeni, bazı vahşi hayvan popülasyonlarında hala bilinmeyen birçok patojen bulunmasıdır. Özellikle küçük ve büyük yarasalar, önemli yeni zoonoz kaynakları olarak kabul edilir. Örneğin Ebola ve MERS'in yanı sıra muhtemelen SARS ve SARS-CoV-2 de kökenini bu hayvanlardan almıştır.

Tarımsal hayvancılıkla uğraşan kişilerde enfeksiyon riski de artmaktadır. Ek bir risk, geleneksel hayvancılıktan elde edilen hayvanların genellikle insanlara bulaştırabilecekleri çok dirençli patojenleri (MDR) taşımasıdır. Çoklu ilaca dirençli bakteriler (MRE), birden fazla antibiyotik etken maddesine karşı dirençli olan bakterilerdir. Bunlara özellikle metisiline dirençli staphylococcus aureus (MRSA) ve geniş spektrumlu beta-laktamaz (ESBL) üreten enterobakteriler dahildir. Bu bakteriler insanlarda diğer rahatsızlıkların yanı sıra yara enfeksiyonlarına ve kalp iç zarı iltihabına (endokardit) yol açabilir. Çoklu ilaca dirençli bakterilerin neden olduğu enfeksiyonların tedavisi zordur çünkü yaygın kullanılan antibiyotikler etki etmez.

Dolaylı temas

Bazı zoonoz patojenleri çevre koşullarında da hayatta kalabilir. Patojenler konak hayvanlar tarafından dışarı atılır ve ardından örneğin toprakta veya suda bulunur. Örneğin bahçe işleri yaparken toprak aracılığıyla toksoplazmoz enfeksiyonu kapılabilir. 

Hayvansal gıdalar

Hayvancılıktan gelen bakteriler, süt, yumurta ve et gibi çiğ hayvansal gıdalar yoluyla tüketicilere bulaşabilmektedir. Bu bağlamda, kontamine gıda yoluyla salmonella veya kampilobakter gibi bakterilerin bulaşması oldukça yaygındır. Bunun nedeni, genellikle çiğ hayvansal ürünleri işlerken yeterli mutfak hijyeninin sağlanmamasıdır. Bu durum sağlıklı insanlar için genellikle zararsızdır. Bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler, küçük çocuk ebeveynleri veya hamileler yumurta, çiğ süt ile çiğ balık ve etle temas ederken hazırlık aşamasında yeterli hijyene dikkat etmelidir. Özellikle yumurta ve et çiğ olarak tüketilmemelidir.

Birçok bilim insanı, zoonozların artmasıyla birlikte pandemi riskinin de yükseldiğini öngörmektedir. Artan zoonozların ana nedeni olarak insan etkileri görülmektedir: Vahşi hayvanların doğal yaşam alanları iklim değişikliği, kentsel yayılma ve ormanların geniş çapta yok edilmesiyle azalmaktadır. Bu nedenle birçok vahşi hayvan, insanların da yaşadığı bölgelere gitmek zorunda kalmaktadır. Bu, insanlarla vahşi hayvanlar arasındaki temasın artmasına neden olabilmektedir.

Ek olarak, iklim değişikliği patojenleri bulaştırabilen sivrisineklerin ve kenelerin yayılmasını kolaylaştırmaktadır. Ek olarak, vahşi hayvanları avlayan ve satan insanlar bunların patojenleriyle sıklıkla temas eder. Ayrıca yoğun hayvancılık, bazıları çok dirençli olan patojenlerin hayvanlardan insanlara ve aksi yönde yayılmasına da yol açmaktadır.

Bu, insan, hayvan ve çevre sağlığının yakından bağlantılı olduğunu göstermektedir. Dolayısıyla hayvan ve çevre sağlığı, insan sağlığının ön koşuludur. Bu kavram "One Health" olarak adlandırılır. One Health yaklaşımı, tüm etkilenenlerin esenliği ve sağlığı için insan ve hayvan tıbbının ve çevre biliminin sorumluluk bilinciyle uygulanmasının önemini gösterir ve kabul eder.

Zoonozların ve dolayısıyla yeni bulaşıcı hastalıkların yayılmasını sınırlandırmak için devletler ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından Tek Sağlık konsepti doğrultusunda kapsamlı önlemler alınması gereklidir. Bu önlemler arasında örneğin erken uyarı sistemlerinin kurulması ve geliştirilmesi yer alır. Zoonozları daha iyi anlamak ve böylece onları başarılı bir şekilde önleyebilmek veya bunlarla mücadele edebilmek için yoğun araştırmalar da önemlidir. Almanya'da Nationale Forschungsplattform für Zoonosen (Zoonozlar Ulusal Araştırma Platformu) bu göreve adanmıştır. 

Ayrıca herkes zoonoz patojenleriyle enfekte olmamak ve zoonozların yayılmasını önlemek için kişisel olarak bazı adımlar atabilir: 

Yemek pişirmek ve yemek yemek

• Çiğ hayvansal ürünleri işlerken yeterli mutfak hijyenini sağlamak
• Eti iyi pişirmek
• Et tüketimini azaltmak
• Öncelikli olarak bölgesel ürünleri tercih etmek

Hayvanlarla doğru şekilde uğraşmak

• Vahşi hayvanlarla temastan kaçınmak
• Hayvanlara veya dışkıya dokunduktan sonra, özellikle yemekten önce elleri iyice yıkamak
• Isırık veya tırmalama yaralarını hemen suyla yıkamak
• Evcil hayvanların veteriner tarafından düzenli olarak kontrol edilmesini sağlamak, aşılarını yaptırmak ve düzenli olarak solucan temizliği yaptırmak

Aşılar yoluyla sağlık bakımı

Bulaşma riskini azaltmak veya hastalığın ağır seyretme riskini düşürmek amacıyla bazı zoonoz patojenlerine karşı aşı olunabilir. Bunlar arasında grip virüslerine ve SARS-CoV-2'ye karşı yapılan aşılar yer alır. Bazı aşılar yalnızca enfeksiyon riskinin yüksek olduğu durumlarda, örneğin bir risk bölgesinde bulunma veya bölgeye seyahat etme durumunda önerilir. Bunun örnekleri FSME, sarıhumma ve kuduz aşılarıdır.

Sivrisinek ve kenelere karşı korunma

Sivrisinekler ve keneler birçok farklı zoonotik patojeni bulaştırabildiğinden, kendinizi sivrisinek ve kene ısırıklarından korumak yararlıdır. Bu konuda sprey gibi sivrisinek ve kene kovucu maddeler ile uzun kıyafetler giymek yardımcı olur.

Sivrisineklerden ve kenelerden korunma hakkında daha fazla bilgiyi tropikal bulaşıcı hastalıklar ile ilgili makalemizde okuyabilirsiniz.

Zoonozlar için Ulusal Araştırma Platformu, zoonosen.net web sitesinde zoonozlar, belirli zoonotik patojenlerin profilleri ve araştırma öncelikleri hakkında bilgi sunmaktadır.