Sağlıklı yaşam Hastane hijyeni: Tıbbi tesislerde enfeksiyonları önleme

Bakteri, virüs veya mantar gibi patojenler vücuda girip yerleştiğinde ve çoğaldığında buna enfeksiyon denir. Uzmanlar tarafından "nozokomiyal enfeksiyonlar" olarak da adlandırılan hastane enfeksiyonları terimi, bir hastanın tıbbi bir tesiste kaptığı enfeksiyonları ifade eder. Bu sadece hastaneleri değil, aynı zamanda bakım ve rehabilitasyon tesislerini ve doktor muayenehanelerini de içerir. Ancak bu tür enfeksiyonlar özellikle hastanelerde daha sık görüldüğü için bunlara "hastane enfeksiyonları" denir.

Hastanelerde enfeksiyonlar başka yerlere göre daha sık görülür çünkü hastalar ağır bir hastalık veya ameliyat nedeniyle genellikle zaten zayıf düşmüş olur. Bu durumda bağışıklık sistemi patojenlere karşı koyamayabilir. Etkilenen kişiler patojenleri daha kolay kapabilir; tıp dilinde buna "enfekte olmak" denir. Gerekli hijyen önlemlerine uyulmadığı takdirde yeni ameliyat yaraları da kolayca enfekte olabilir; çünkü bu bölgelerdeki doğal cilt bariyeri patojenlerin vücuda girmesini engelleyemez.

Hastaların hastanede veya diğer tıbbi tesislerde patojenlerle enfekte olmasını önlemek için koruyucu önlemler alınmalıdır. Bunlar "hastane hijyeni" terimi altında toplanmıştır. Her tıbbi tesis, eğitimli hijyen uzmanlarına ve tüm enfeksiyondan korunma önlemlerini listeleyen bir hijyen planına sahip olmalıdır. El hijyeninin yanı sıra koruyucu giysi, temizlik ve dezenfeksiyon da önemli bir rol oynar. Hem tıbbi personel hem hastalar hem de ziyaretçiler hijyen kurallarına uymak zorundadır.

Hastane gibi tıbbi tesislerde bakteriler, mantarlar ve virüsler gibi çeşitli patojenler bulaşabilir. En sık görülen hastane enfeksiyonları şunlardır:

• Alt solunum yolu enfeksiyonları, örneğin zatürre
• Ameliyat yaralarında yara enfeksiyonları
• Mesane sondalarına bağlı idrar yolu enfeksiyonları
• İshal hastalıkları

bakteriler

Hastane enfeksiyonlarının büyük bir kısmına bakteriler neden olmaktadır. Bu bakterilerin çoğu sağlıklı insanlar için zararsızdır. Birçok insan bu mikropları hasta olmadan vücudunda veya üzerinde, örneğin cildinde veya bağırsağında taşır. Bununla birlikte, örneğin bir ameliyat, kanser gibi ciddi bir hastalık veya bazı ilaçlar nedeniyle bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler için bu bakteriler tehlikeli olabilir.

Hastane enfeksiyonlarında sık görülen bakteri türleri şunlardır:

• Pseudomonas, özellikle pseudomonas aeruginosa: Bu bakteriler çevrede yaygındır. Zatürre ve yara enfeksiyonları gibi çok çeşitli enfeksiyonlara yol açabilirler.
• Enterokoklar: Vücudun farklı bölgelerini etkileyebilen bir grup bağırsak bakterisi.
• Klebsiella: Bu bağırsak bakterileri, diğer hastalıkların yanı sıra zatürreye, idrar yolu enfeksiyonlarına ve menenjite neden olabilir.
• Clostridioides difficile: Bu bağırsak bakterileri, şiddetli ishal ile birlikte bağırsak iltihabına neden olabilir.
• Stafilokoklar, özellikle Staphylococcus aureus: Bu bakteriler yaralarda, ciltte ve diğer organlarda enfeksiyonlara yol açabilir.

mantarlar

Mantar enfeksiyonları hastanelerde daha az görülür. En sık Candida cinsinden maya mantarlarıyla, örneğin Candida albicans ile enfeksiyonlar görülür. Bu patojen de sağlıklı insanlar için büyük ölçüde zararsızdır. Çoğu insanda Candida albicans fark edilmeden cilde ve mukoza zarlarına yerleşir. Ancak hasta veya zayıf düşmüş kişilerde kandidiyaz adı verilen bir enfeksiyona yol açabilir. Bu, örneğin ağız boşluğu, cilt ve hatta iç organlar gibi vücudun farklı kısımlarını etkileyebilir.

virüsler

Hastanelerde, kan yoluyla bulaşan Hepatit B, Hepatit C veya HIV enfeksiyonları gibi virüs enfeksiyonları zorunlu koruyucu önlemler sayesinde son derece nadirdir. Solunum yolu virüs enfeksiyonları (ör. grip) veya viral ishal hastalıkları (ör. norovirüs enfeksiyonları) daha sık görülür.

Bir patojenin nasıl yayılabileceği kendine özgü özelliklerine bağlıdır. Birçok patojen, konuşma sırasında küçük tükürük damlacıkları, el sıkışırken doğrudan cilt teması veya tıbbi tedavi sırasında enfekte kişilerle temas yoluyla yayılabilir.

Patojenler ayrıca kapı kolları, klozet kapakları veya tıbbi cihazlar gibi patojenlerin yapıştığı nesneler aracılığıyla da bulaşabilir.

Avrupa Birliği'nde her 100 hastadan yaklaşık 6'sı hastanede kaldığı süre boyunca enfeksiyona yakalanmaktadır. Almanya'da her 100 kişiden yaklaşık 4'ü bu durumdan etkilenmektedir. Bu da her yıl yaklaşık yarım milyon insana karşılık gelmektedir ve bunların yaklaşık 10.000 ila 20.000'i her yıl bu enfeksiyonlar nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Bu rakamlar son on yılda sabit kalmıştır.

Hastane enfeksiyonları ciddiye alınması gereken bir sorun olsa da hastanede yatan tüm hastaların yalnızca küçük bir kısmı enfeksiyona yakalanır. Ancak bağışıklık sistemi zayıflamış kişiler genel olarak enfeksiyon açısından ve dolayısıyla tıbbi tedavi sırasındaki enfeksiyonlar açısından daha yüksek risk taşır.

Bunlar aşağıdakilerdir:

• Yaşlı insanlar
• Organ veya kök hücre nakli sonrası bağışıklık sistemi ilaçlarla özel olarak baskılanan kişiler
• Diyabet veya AIDS gibi belirli kronik rahatsızlıkları olan kişiler
• Sigara kullananlar
• Yetersiz beslenen ve çok kilolu (obezite) insanlar

Kateterler enfeksiyon riskini ayrıca artırabilir. Hastanelerdeki idrar yolu enfeksiyonlarının çoğunluğu mesane sondasına dayanmaktadır. Örneğin damar yoluyla sıvı veya ilaç vermek için birçok tıbbi tedavide vasküler kateterler de kullanılır. Bu noktada koruyucu cilt bariyeri delinmiş olur. Kateter takılırken ve sonrasında yeterli hijyene dikkat edilmezse mikroplar vücuda girebilir. Kateter kaynaklı olarak daha sonra bir kan dolaşımı enfeksiyonu (sepsis) gelişebilir. Kateter hastada ne kadar uzun kalırsa, enfeksiyon riski o kadar yüksek olur.

Ameliyatlar sırasında da hastada doğal olarak bulunan mikroplar, vücudun normalde bulunmadıkları bölgelerine ulaşabilir. Cilt ve bağırsaklar özellikle yoğun bir şekilde bakteri ile doludur. Bu nedenle, gerekli koruyucu önlemler alınmadığı takdirde bir bağırsak ameliyatında veya cilde yapılan her keside (çoğu ameliyatta olduğu gibi) ameliyat bölgesinde enfeksiyon gelişebilir.

Son 90 gün içinde antibiyotik kullanılmış olması veya hastanede yatış sırasında antibiyotik alınması da enfeksiyon riskini artırır. Antibiyotikler sadece hastalığa yol açan bakterileri öldürmekle kalmaz, aynı zamanda cilt ve bağırsak florasındaki yararlı bakterileri de kısmen yok ederek mikrobiyomu değiştirir. Bu durum, hastalık yapıcı bakteri ve mantarların daha kolay yerleşip çoğalabilmesine yol açar. Antibiyotik tedavisi, özellikle bir Clostridioides difficile enfeksiyonu için önemli bir risk faktörüdür.

Antibiyotiğe dirençli (özellikle çoklu ilaca dirençli) bakterilerden kaynaklanan enfeksiyonlar özel bir risk oluşturur. Bu tür bakteriler mevcut antibiyotiklerin birçoğuna veya tümüne karşı duyarsızdır. Dirençli bakterilerin neden olduğu enfeksiyonların tedavisi çok zordur veya bazı durumlarda mümkün değildir. Dirençli bakteriler şunlardır:

• Metisiline dirençli staphylococcus aureus (MRSA)
• Klebsiella pneumoniae gibi sefalosporin dirençli enterik bakteriler (ESBL)
• Enterococcus faecium gibi vankomisine dirençli enterokoklar (VRE)
• Karbapeneme dirençli Acinetobacter ve Pseudomonas aeruginosa

Son olarak Almanya'da yılda toplamda yaklaşık 150.000 çoklu ilaca dirençli bakteri enfeksiyonu tespit edilmiştir. Geçtiğimiz yıllarda toplam sayı artmış olsa da MRSA ve Clostridioides difficile gibi belirli patojenlerden kaynaklanan enfeksiyonlar azalmıştır. Alman Antibiyotik Direnç Stratejisi "DART 2030," antibiyotiklerin uygun kullanımı da dahil olmak üzere çeşitli önlemlerle sürece katkıda bulunmaktadır. Böylece dirençli patojenlerin azaltılması ve enfeksiyonların önlenmesi hedeflenmektedir.

Hastane hijyeni ve buna bağlı tüm önlemlerin yasal dayanağını Enfeksiyondan Korunma Yasası (IfSG) ve eyaletlerin hijyen yönetmelikleri oluşturur. Kommission für Infektionsprävention in medizinischen Einrichtungen und in Einrichtungen und Unternehmen der Pflege und Eingliederungshilfe'nin (KRINKO, Tıbbi Tesislerde, Bakım ve Sosyal Entegrasyon Yardım Kurumlarında ve İşletmelerinde Enfeksiyonu Önleme Komisyonu) tavsiyeleri de önemli bir rol oynamaktadır. Tıbbi tesisler için şartlardan biri özel hijyen uzmanına sahip olmaktır. Buna hastane hijyen uzman hekimi dahildir. Bu kişi, hastane hijyeni ve mikrobiyoloji alanında uygun bilgiye sahip bir doktordur. Görevleri arasında hijyen önlemlerine uyumu denetlemek, hastanede hijyenle ilgili konularda danışmanlık yapmak, personeli eğitmek ve hijyen planlarının hazırlanmasını koordine etmek yer alır.

Tıbbi tesislerde ayrıca gerekli tüm hijyen önlemlerinin kayıt altına alındığı bir hijyen planı bulunmalıdır. İlgili kurumun hijyen komisyonu gerekli önlemler konusunda tavsiyelerde bulunur. Bu komisyon doktorlardan, hastane hijyenistlerinden, hemşirelerden ve hijyen uzmanlarından oluşur.

Enfeksiyondan korunma önlemleri tüm alanlarda uygulanmalıdır ve hem doktorlar, bakım personeli ve diğer tıbbi personel hem de hastalar ve ziyaretçiler dahil bir tıbbi tesiste bulunan herkes için geçerlidir.

el hijyeni

İyi el hijyeni, herkesin kendini ve başkalarını korumasında özellikle önemli bir rol oynar.

Günlük yaşamda elleri sabunla iyice yıkamak genellikle yeterlidir. Ancak tıbbi tesislerde bazen hastaların veya ziyaretçilerin ellerini dezenfekte etmeleri de gerekebilir. ommission für Infektionsprävention in medizinischen Einrichtungen und in Einrichtungen und Unternehmen der Pflege und Eingliederungshilfe (KRINKO, Tıbbi Tesislerde, Bakım ve Sosyal Entegrasyon Yardım Kurumlarında ve İşletmelerinde Enfeksiyonu Önleme Komisyonu), hastaların ve yakınlarının aşağıdaki durumlarda ellerini dezenfekte etmelerini önermektedir:

• Hasta odasına girerken
• Hastanın odasından çıkarken
• Yemeklerden önce
• Sıhhi tesisleri kullandıktan sonra
• Yaralarla veya ağız ve burun gibi mukoza zarlarıyla temastan önce ve sonra
• Riskli alanlara girmeden önce
• Kaçınılmaz olması durumunda, yüzeylerle temastan sonra

Ellerinizi dezenfekte ederken aklınızda bulundurmanız gereken bazı noktalar:

• Yüzüklerinizi çıkarın
• Dezenfektan miktarı: Bir avuç içine sığacak kadar (3-5 ml), böylece ellerin tüm yüzeyi yeterince uzun süre ıslanır
• Çoğu dezenfektan için önerilen uygulama süresi 30 saniyedir
• Özellikle parmak uçlarını, tırnak kıvrımlarını ve baş parmakları ovun
• Parmak aralarını da dezenfekte edin

Tıbbi tesislerde el dezenfeksiyonu hakkında ayrıntılı bilgiyi "Aktion Saubere Hände" web sitesinde bulabilirsiniz.

(Olası) enfekte hastalarla ilgilenmek

Daha hastaneye yatmadan önce bile kritik mikroplarla kolonize olma riski yüksek olan kişiler vardır. Örneğin her 100 yetişkinden yaklaşık 1 ila 2'sinin cildinde veya mukoza zarlarında MRSA bulunur. Ancak nörodermatit gibi cilt rahatsızlığı olan kişilerde veya çiftçilerde MRSA genel nüfusa göre daha sık görülür. Bunun gibi yüksek risk grubundaki kişiler için KRINKO, hastaneye yatış sırasında ilgili patojenler için bir tarama tetkiki yapılmasını önerir.

MRSA veya Clostridioides difficile gibi kritik mikroplarla kolonize olduğu veya enfekte olduğu bilinen ya da bundan şüphelenilen hastalara genellikle tek kişilik oda verilir. Kolonize veya enfekte bir kişinin odasına girerken hem hastane personeli hem de ziyaretçiler uzun kollu bir koruyucu önlük ve tek kullanımlık eldiven giymelidir. Mümkünse hasta odasında gerekli yardımcı bakım gereçleri ve klinik termometre gibi tıbbi ürünler bulundurulur. Diğer hastalar için de gerekli olan malzeme veya cihazlar kullanımdan sonra iyice dezenfekte edilir.

Sağlık personelinin aşıları

Aşılar bulaşıcı hastalıklara karşı sağlık personelinin hijyen önlemlerini tamamlar. Bir sağlık kuruluşunda çalışan herkes kızamığa karşı aşı koruması veya bağışıklığı olduğunu kanıtlamalıdır. Hastalarla ve özellikle belirli riskli hasta gruplarıyla, örneğin yoğun bakım ünitesinde, düzenli temasın olup olmamasına bağlı olarak farklı aşılar gereklidir veya önerilir. Özellikle yüksek risk altındaki hasta gruplarıyla düzenli temas halinde bulunulması durumunda bu aşılar; Hepatit A, Hepatit B, kabakulak, kızamıkçık, suçiçeği, grip (influenza) ve boğmaca aşıları ile gerektiğinde koronavirüs SARS-CoV-2 aşısıdır. Ancak sağlık kuruluşu yöneticileri bulaşıcı hastalıklardan korunmak için gerekli gördükleri takdirde çalışanlarından ek aşı talep edebilir. KRINKO, hastaları bulaşıcı hastalıklardan en iyi şekilde korumak için tıbbi tesislerde çalışan personelin genel aşılanma oranının yüksek olmasını tavsiye etmektedir.

Ameliyat sırasında hijyen özellikle önemlidir. Ameliyat sonrası yara enfeksiyonları en sık görülen hastane enfeksiyonları arasındadır. Bu nedenle ameliyat sırasında hastaları enfeksiyonlardan en iyi şekilde korumak için bir takım önlemler vardır.

Personelin hijyen önlemleri

Ameliyat alanına giren herkes, özel olarak tasarlanmış cerrahi giysi ve cerrahi ayakkabı giymelidir. Ameliyattan önce tüm personel ayrıca ağız-burun maskesi ve bone takmalıdır. Ayrıca ameliyathaneye girmeden önce cerrahi personelinin önce ellerini ve ön kollarını yıkaması, ardından dezenfektan üreticisinin belirlediği süre boyunca özel bir ovma tekniği ile dezenfekte etmesi gerekir. Buna cerrahi el dezenfeksiyonu denir. Eller ve kollar tamamen kuruduktan sonra steril tek kullanımlık eldivenler giyilir.

Hastaların hazırlanması

Hastaların cildi ameliyat öncesinde operasyon bölgesinde iyice temizlenir ve özel cilt dezenfeksiyon maddeleriyle muamele edilir. Böylece mikropların hastanın cildinden ameliyat yarasına girmesinin önlenmesi amaçlanır.

Malzeme, ekipman ve ameliyathane

Ameliyathanede kullanılan tüm malzeme ve ekipmanlar ya steril tek kullanımlık ürünlerdir ya da her müdahaleden sonra profesyonelce işlenir (sterilize edilir). Bu işlem bu alanda vasıflı çalışanlar tarafından gerçekleştirilir. Ayrıca zemin dahil tüm cerrahi alan her ameliyattan sonra dezenfekte edilmektedir.

kein-keime.de web sitesi, videolar ve interaktif bir grafik ile hastanelerde hijyen hakkında net bilgiler sağlar.