Hastalıklar Zona hastalığı

Zona (herpes zoster) yaygın bir akut cilt hastalığıdır. Vakaların çoğunda hastalık kendini önce şiddetli ağrı, yanma veya kaşıntı ile gösterir. Daha sonra, genellikle ağrı noktasında bir kemer gibi yayılabilen kabarcık benzeri bir döküntü gelişir.

Şikayetler normalde vücudun tek tarafındadır. Yani asla vücudun orta hattına yayılmaz. Genellikle sadece bir sinir kökü etkilenir. Bu nedenle şikayetler genelde belirli bir cilt bölgesiyle sınırlıdır.

Prensip olarak, zona vücudun herhangi bir yerinde görülebilir. Genellikle sadece vücudun belirli bir bölgesi etkilenir ve çoğunlukla gövde veya başta görülür.

Zona, vücutta “uykuda” olan varisella zoster virüslerinin yeniden aktive olmasıyla tetiklenir. Bu virüsler ilk bulaştıklarında suçiçeğine (varisella) neden olur. Bu nedenle, bir kez suçiçeği geçirmiş olan herkeste zona görülebilir.

Yaşlılar, bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler, kronik akciğer hastalıkları olanlar ve organ nakli alanlar daha yüksek zona riski altındadır.

Bir kişiye ilk kez varisella zoster virüsü bulaşır ve daha sonra vücudun her yerinde cilt döküntüsü gelişirse buna suçiçeği (varisella) denir. 2004'teki genel suçiçeği aşısı tavsiyesinden önce, okul çağındaki çocukların çoğu virüs taşıyıcısı olmuştur ve suçiçeğine yakalanmıştır. 

Suçiçeği geçtiğinde virüs, kendini beyin veya omuriliğin sinir hücrelerine gömer. Daha sonra bir ömür orada kalır, dolayısıyla hareketsiz kalır. Ancak yaşlanma (immünosenesans), belirli hastalıklar, ilaçlar veya stres ya da akut şiddetli güneşe maruz kalma gibi diğer tetikleyici faktörler söz konusuysa virüs tekrar aktif hale gelebilir. Daha sonra sinir yolları yoluyla, ağrı ve tipik döküntülerin geliştiği cilde gider. Artık suçiçeğinden değil, zonadan söz edilir. 

Enfeksiyon nasıl gelişir?

Zona, suçiçeği kadar kolay bulaşmaz. Virüs içerdiği için sadece deri hücrelerindeki sıvı bulaşıcıdır. Bunun anlamı şudur: Henüz suçiçeği geçirmemiş ve suçiçeği aşısı olmamış kişiler, kabarcıklarla temas ettikleri takdirde enfekte olabilir. Bu kişilerde daha sonra zona değil suçiçeği gelişir. Gebe bir kadın zona hastalığına yakalanırsa doğmamış çocuğa bulaşma riski yoktur.

Tipik olarak, vücudun bir tarafında genellikle gövde bölgesinde küçük kırmızımsı kabarcıklar içeren bir döküntü oluşur. Ancak gözler, kulaklar, üst çene ve genital bölge de etkilenebilir.

Görünür bir cilt döküntüsü oluşmadan önce etkilenen bölgede genellikle ağrı, yanma veya kaşıntı gibi semptomlar görülür. Karıncalanma veya uyuşma gibi duyusal bozukluklar da görülebilir. Bunlara bitkinlik ve ateş de eşlik edebilir.

Bazen tipik kızarıklık bile oluşmaz. Bu durumda sadece vücudun merkez çizgisini geçmeyen karakteristik ağrılar vardır.

Zona çocuklarda çok nadir görülür. Hasta olan çocuklarda genellikle hafif semptomlar görülür. Örneğin, hastalık yetişkinlere kıyasla daha az ağrılıdır.

Zona öncelikle 50 yaşın üzerindeki insanları etkiler. Genel olarak her dört kişiden birinde zona görülür. Almanya'da bu hastalık her yıl yüz binlerce kişide görülmektedir. Bağışıklık sistemi zayıf olan kişiler genellikle daha sık etkilenir. Ancak sağlıklı ve genç kişiler de zona hastalığına yakalanabilir.

Robert Koch-Institut (Robert Koch Enstitüsü) bünyesindeki Ständige Impfkommission (STIKO, Sistematik Aşı Kurulu) 60 yaş üzeri herkesin standart olarak zona aşısı yaptırmasını önermektedir. Ayrıca mevcut bir hastalığı nedeniyle risk altında olan 50 yaş üzeri kişilere de aşı önerilir. Buna, bağışıklık sistemini baskılayan ilaçlar (immünosupresanlar) alan kişiler de dahildir.

Buna şu mevcut hastalıklar dahildir:

• HIV/AIDS
• Romatoid artrit
• Sistemik lupus eritematozus
• Ülseratif kolit veya Crohn hastalığı gibi kronik iltihaplı bağırsak hastalıkları
• KOAH veya şiddetli astım gibi kronik akciğer hastalıkları
• Kronik böbrek hastalığı
• Diyabet

Kamu sağlık sigortası, belirtilen insan grupları için aşı masraflarını karşılar. Korumanın yeterli olması için iki kez aşı yapılır. İkinci aşı, ilk aşıdan en az iki en fazla altı ay sonra yapılmalıdır.

Zona aşısı ile ilgili sıkça sorulan soruların cevaplarını Robert Koch-Institut (Robert Koch Enstitüsü) internet sitesinde bulabilirsiniz.

Bundesinstitut für Öffentliche Gesundheit'ın (Federal Halk Sağlığı Enstitüsü) impfen-info.de web sitesinde de zona aşısı hakkında daha fazla bilgi bulabilirsiniz.

Zona genellikle karakteristik cilt döküntüsünün yanı sıra yanma ve ağrı gibi eşlik eden semptomlarla teşhis edilir. Doktorlar hastaya soru sorup fiziksel olarak muayene ettikten sonra bu tipik semptomlar belirlenirse teşhis konur. Bu durumda genellikle teşhis için başka bir tetkik gerekmez.

Ancak tipik şikayetler daha az görülüyorsa laboratuvar testlerinde patojen (VZV/varisella zoster virüsü) kanıtı aranır. Bu, örneğin vücudun bir tarafta kızarıklık görülmüyorsa veya kişi daha önce zona geçirdiyse geçerlidir.

Örneğin, deri hücrelerinden gelen sıvı veya kan örneği laboratuvar testleri için uygundur. Bazı durumlarda beyin-omurilik sıvısı da test edilebilir.

Hastalık genellikle etkilenen yerde ağrıyla başlar. Buna yorgunluk ve ateş eşlik edebilir. Bu şikayetler ortaya çıktıktan birkaç gün sonra genellikle kabarcığa benzeyen cilt döküntüleri görülür. Bu kabarcıklar bir iki gün içinde kemer gibi yayılır. Birkaç hafta sonra kabarcıklar patlar, kurur ve kabuklanır. Zonanın tamamen iyileşmesi normalde toplam iki ila dört hafta sürer.

Zona başka sağlık sorunlarına yol açabilir. Bağışıklık sistemi zayıf olan yaşlı kişiler, komplikasyon ve ciddi hastalık riski altındadır. Çocuklarda ve gençlerde hastalık genellikle hafif geçer.

Cilt bölgesinde çeşitli komplikasyonlar ortaya çıkabilir. Örneğin, etkilenen cilt bölgesinde bakteriyel iltihap görülebilir. Yara izi oluşması veya etkilenen yerlerde cilt renginin değişmesi de mümkündür. Etkilenen bölgedeki cilt çevresine kıyasla daha soluk ve koyu görünebilir.

Cilt döküntüsü iyileştikten sonra ağrılar uzun süre devam edebilir. Sinir ağrıları üç aydan uzun süre devam ederse post-herpetik nevralji söz konusudur. Bu durum hastaların yaklaşık yüzde 30'unda, özellikle de yaşlı kişilerde görülür. Ağrılar aylarca, hatta yıllarca devam edebilir. Nadir durumlarda, ağrı devam eder.

Zona göz bölgesinde ortaya çıkarsa kornea iltihabı olabilir. Hastalığın kulağı etkilemesi durumunda da işitme kaybı, baş dönmesi ve yüz felci (fasiyal paralizi) ortaya çıkabilir. Nadir durumlarda kol ve bacaklarda sinir felci de olabilir. 

Ağır vakalarda beyin ve diğer organlar da etkilenebilir. Sonuç olarak, hayatı tehdit eden seyirler görülebilir.

Her zona bir doktor tarafından tedavi edilmelidir. Kronik ağrıları ve diğer komplikasyonları önlemek için erken tedavi önemlidir. Tedavinin temelini antiviral ilaçlar ve güçlü ağrı kesiciler oluşturur.

Ağrı kesicilerle tedavi

Zona ağrısı çok rahatsız edici olabilir. Ağrı tedavisinin amacı mümkünse ağrıyı tamamen gidermek ve ağrının kronikleşmesini önlemektir. Burada şuna dikkat edin: Tedavi ne kadar erken başlarsa o kadar iyidir. İlaçlar ağrıların şiddetine ve türüne göre seçilir.

Antiviral ilaçlarla tedavi

Antiviral tedaviler doğrudan virüse yöneliktir. Asiklovir, valasiklovir, famsiklovir ve brivudin etkin maddelerini içeren preparatlar kullanılır. Antiviral tedavi, kızarıklığın iyileşmesini hızlandırabilir ve ağrı süresini azaltabilir. Tedavinin etkili olabilmesi için 72 saat içinde başlanması önemlidir.

Antiviral tedavi özellikle şu durumlarda değerlendirilir:

• 50 yaş üstü insanlar
• Baş ve boyun bölgesinde zona
• Şiddetli ağrılar
• Zayıf bağışıklık sistemi
• Şiddetli hastalık veya yüksek komplikasyon riski

Hastalığı ağır seyreden veya komplikasyon riski olan kişilere genellikle damardan antiviral ilaç verilir. Genellikle yatan hasta olarak kabul edilir ve izlenirler.

Cilt tedavisi

Zonada, hastalıktan etkilenen cilt bölgesinin de tedavi edilmesi önerilir. Şikayetleri hafifletmeye ve iyileşmeyi desteklemeye yardımcı olabilir. Bunun için soğutma, iltihabı önleme ve dezenfekte etme etkisi olan çeşitli jeller veya solüsyonlar uygundur. Örneğin, poliheksanit içeren ilaçlar kullanılabilir.